کتاب آسیاب های بیروت

انتشار کتاب «آسیاب‌های بیروت» نوشته‌ی توفیق یوسف عواد در سال ۱۹۷۲، یکی از شگفت‌انگیزترین و در عین حال تلخ‌ترین پیشگویی‌های ادبی در تاریخ معاصر جهان عرب را رقم زد؛ چرا که این دیپلمات و روزنامه‌نگار برجسته‌ی لبنانی درست سه سال پیش از آغاز جنگ داخلی ویرانگر سال ۱۹۷۵، دست روی گسل‌های مذهبی، اجتماعی و سیاسی جامعه‌ی خود گذاشت. این رمان سندی تکان‌دهنده از روزگار پرآشوب لبنان در اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰ و اوایل ۱۹۷۰ ارائه می‌دهد. عواد که با نگاهی عمیقا جامعه‌شناختی و واقع‌گرایانه به پایتخت می‌نگریست، این شهر را نه مهد آزادی و تمدن مدرن، بلکه بسان آسیابی تصویر کرد که گوشت و استخوان فرزندانش، به‌ویژه نسل جوان و آرمان‌گرا را خرد می‌کند. این اثر دومین رمان مهم نویسنده پس از اثر مشهورش «الرغیف» است که به دلیل اهمیت فرهنگی و ادبی منحصربه‌فردش، از سوی سازمان یونسکو در ردیف بیست‌ونهمین اثرگذارترین آثار ادبی عصر خود و در فهرست ۱۰۰ رمان برتر ادبیات عربی قرار گرفته است.
داستان این رمان حول محور زندگی تمیمه نصور، دختری نوجوان و شیعه روستایی از منطقه‌ی مهدیه در جنوب لبنان می‌چرخد که با هزاران امید و آرزو برای تحصیل در دانشگاه راهی بیروت می‌شود. جابه‌جایی تمیمه صرفا یک هجرت جغرافیایی نیست، بلکه مواجهه‌ای نمادین میان فضایی بسته، سنتی و پدرسالار با کالبد شهری است که در لایه ی ظاهری‌اش مهد روشنفکری، تجدد و بورژوازی نوظهور به نظر می‌رسد، اما در بطن خود فساد ساختاری شدید و تنش‌های قومی و مذهبی ناشی از پس‌لرزه‌های جنگ شش‌روزه ی ۱۹۶۷ را پنهان کرده است. قهرمان قصه در این جغرافیا با جریان‌های دانشجویی رادیکال، افکار فمینیستی و تحرکات چپ‌گرایانه آشنا می‌شود و در مسیر این بیداری فکری، با چالش‌های سهمگینی دست‌وپنجه نرم می‌کند. او از یک سو علیه خشونت خانوادگی برادرش جابر، عصیان می‌کند و از سوی دیگر درگیر روابط عاطفی پیچیده‌ای با دو مرد می‌شود؛ یکی نویسنده‌ای شورشی و دیگری دانشجویی مسیحی و مارونی به نام هانی راعی که این رابطه‌ی آخر، بازتابی از بن‌بست‌های هویتی، فرقه‌ای و طبقاتی در ساختار متزلزل جامعه‌ی لبنان است.
توفیق یوسف عواد با رویکردی رئالیستی و عمق روان‌شناختی بالا، فضای دانشگاهی و حلقه‌های روشنفکری بیروت آن دوره را کالبدشکافی می‌کند تا نشان دهد که چگونه این محیط‌ها به جای گره‌گشایی، خود به بخشی از همان چرخ‌دنده‌های فرساینده‌ی آسیاب تبدیل شده‌اند. این اثر به موضوعاتی چون ستم بر زنان، ازخودبیگانگی، مبارزات اتحادیه‌های شغلی برای بهبود معیشت طبقه‌ی کارگر و تلاش برای مقابله با فساد دولتی می‌پردازد. آرزوهای پاک جوانان در این کتاب در برابر تعصبات صلب طایفه‌ای رنگ می‌بازند و پایان‌بندی تراژیک قصه با مرگ هانی و تصمیم تمیمه برای پیوستن به فداییان و گروه‌های مقاومت مسلحانه، نمادی صریح از فروپاشی عصر گفت‌وگو و آغاز دوره‌ی وحشت و تفنگ است. سبک نگارش عواد در «آسیاب‌های بیروت» ترکیبی درخشان از توصیفات دقیق ریخت‌شناسی شهری و زبان نمادین ادبی است که بدون غلتیدن در تملق‌های ناسیونالیستی، مرثیه‌ای واقع‌بینانه برای شهری می‌سراید که رویاهای ساکنانش را در چرخ‌دنده‌های مناقشات داخلی به خاکستر تبدیل کرد.