کتاب از طلسم تا تاریخ

«از طلسم تا تاریخ: ایران عصر شاه عباس از دریچه علوم غریبه» پژوهشی به کوشش بهزاد کریمی بر پایه متنی نویافته از ملا جلال‌الدین محمد منجم یزدی است که پرده از نیمه پنهان و حیات اجتماعی دربار مقتدرترین پادشاه صفوی برمی‌دارد و متون غامض علوم خفیه را به سندی زنده برای فهم ذهنیت تاریخی ایرانیان بدل می‌سازد. کریمی در بخش نخست این اثر با تبارشناسی دقیق نسخه‌شناختی، خطایی دیرینه را در انتساب رساله اسرار قاسمی به ملاحسین واعظ کاشفی در اواخر عهد تیموری تصحیح می‌کند و با تکیه بر شواهد متنی، رویدادهای تاریخی و اسامی خاص اثبات می‌نماید که بخش طلسمات یا لیمیای صفوی نه زاییده آن عصر، بلکه نگاشته منجم و مورخ رسمی شاه‌عباس یکم است؛ متنی ناشناخته که بعدها توسط کاتبان ناشناس در دل رساله‌هایی چون اسرار قاسمی یا حل‌المشکلات طم‌طم هندی گنجانده شده و اکنون پس از سال‌ها ماندن در محاق ممیزی، در بخش دوم کتاب تصحیح و شرح شده است.
در شرایطی که تاریخ‌نگاری مدرن و دانشگاهی به سبب ماهیت رمزی، ماورایی و غریب علومی چون صورت‌ها، اعداد، حروف و طلسمات، همواره این میراث دیرپا را در تقابل با علوم جلیه و رسمی اموری خرافی پنداشته و از عرصه پژوهش کنار نهاده است، این کتاب نشان می‌دهد که تمایل به مهار نیروهای فراطبیعی و دخل و تصرف در جهان، که پس از بحران هجوم مغولان گسترشی فزاینده یافت، در عصر صفوی به سازوکاری در روان جمعی جامعه و مناسبات قدرت بدل شده بود. اثر با بررسی موشکافانه لیمیای صفوی، ابعاد زیست درباریان را در کشاکش بیم‌ها و امیدها آشکار می‌سازد؛ فضایی آکنده از رقابت‌های پنهان که در آن از شخص شاه عباس، وزیران و دیوان‌سالاران نامداری چون الله‌وردی‌خان و خلیفه‌سلطان تا علمای طراز اولی نظیر شیخ بهایی و میر غیاث‌الدین منصور دشتکی، در حساس‌ترین تصمیم‌گیری‌ها و برای پیروزی بر دشمن یا گریز از مرگ، به محاسبات نجومی و ابزارهای علوم غریبه پناه می‌بردند.
ارزش این کتاب در اعاده عاملیت تاریخی به گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده نهفته است؛ زنانی که هویتشان در تاریخ‌نگاری رسمی پنهان مانده، همسران صاحب‌منصبان، مستوفیان گمنام، افسران دون‌پایه و کارگزارانی که برای رهایی از خشم سهمگین شاه، نجات از تنگناهای مالی و بقا در رقابت‌های مرگبار دربار، به الواح و طلسمات متوسل می‌شدند. پیوند دقیق این روایات با رخدادهای مستند تاریخی، اعتبار گزارش‌های راوی را اثبات می‌کند و نشان می‌دهد که تمسک به طلسمات، ابزاری روزمره برای تسکین اضطراب زیستن در سایه قدرت مطلقه بوده است. این اثر راهنمایی پیش روی پژوهشگران تاریخ و جامعه‌شناسی فرهنگی می‌گذارد تا دریابند تحلیل تحولات سیاسی ایران عصر صفوی بدون شناخت لایه‌های زیرین فکری، اضطراب‌های وجودی و باورهای ماورایی حاکمان و فرودستان هرگز به غایت کمال نخواهد رسید؛ اثری برجسته که گواهی می‌دهد طلسم‌های خاموش، گویاترین راویان ناگفته‌های تاریخ‌اند.