کتاب لیزه مایتنر: کاشف شکاف هسته ای

«مروری بر زندگی و کشفیات لیزه مایتنر» نوشته‌ی امیر همایون محسنی به زندگی و کشفیات این فیزیکدان برجسته‌ی اتریشی و کاشف شکاف هسته‌ای می‌پردازد.
لیزه مایتنر یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان عصر طلایی فیزیک هسته‌ای بود که با همکاری «اوتو هان» و «اوتو رابرت فریش»، موفق شد برای اولین بار شکافت هسته‌ای اورانیوم را در صورت دریافت نوترون اضافی کشف کنند. آن‌ها به این نتیجه رسیدند که در جریان شکافت هسته‌ای که هسته اورانیوم به دو هسته‌ی کوچک‌تر تقسیم می‌شود، انرژی زیادی تولید می‌شود. این نتیجه‌گیری‌ها باعث تولید راکتورهای هسته‌ای برای تولید برق و همچنین تولید بمب‌های هسته‌ای شد. کشف شکافت به ساخت بمب اتمی در جنگ جهانی دوم و پس از آن تولید جنگ افزارهای هسته‌ای دیگر انجامید، اما ساخت رآکتورهای هسته‌ای و کاربردهای صلح‌آمیز فراوان نیز از نتایج این کشف بزرگ بود.
لیزه مایتنر در تاریخ ۷ نوامبر سال ۱۸۷۸ در وین، پایتخت اتریش متولد شد. استعداد زیاد او در ریاضیات باعث شد آموزش را از سنین کم شروع کند. در نهایت لیزه در سال ۱۹۰۱ وارد دانشگاه وین شد و رشته فیزیک را برای ادامه تحصیل انتخاب کرد. لیزه در سال ۱۹۰۷ به برلین رفت و در برنامه‌های تحقیقاتی دانشگاه برلین شرکت کرد تا بالاخره رادیواکتیویته را به عنوان زمینه اصلی تحقیقات خود انتخاب کرد. لیزه مایتنر موفق شد فردی به نام اوتو هان را پیدا کند تا بتواند تحقیقات خود را در کنار او ادامه دهد. هان پیش از این در آزمایشگاه ارنست رادرفورد، تحقیقات علمی مهمی انجام داده و چند نمونه «رادیوایزوتوپ» جدید کشف کرده بود. این دو یک کارگاه کوچک در داخل دانشگاه پیدا کردند و همکاری آن‌ها منجر به چاپ مقاله‌های مشترک شد. مایتنر به کمک هان در سال ۱۹۰۹، مفهومی به نام «پس‌زدن رادیواکتیوی» را کشف کرد. آن‌ها به این نتیجه رسیدند که وقتی یک هسته اتمی ذره آلفا تابش می‌کند، هسته مانند اسلحه‌ای که شلیک کرده باشد، به سمت عقب رانده می‌شود. سپس هسته مذکور حالت مثبت پیدا می‌کند و در جریان عقب رانده شدن می‌تواند به الکترودی با بار منفی جذب شود. با استفاده از همین پدیده می‌توان عناصری با درجه خلوص بسیار بالا تولید کرد و به کمک الکترودهای منفی، آن‌ها را جذب کرد. در روزهای پایانی سال ۱۹۳۸، ایده مهمی به ذهن مایتنر خطور کرد و انرژی دخیل در تشکیل هسته اورانیوم بر اثر شکافت را محاسبه کرد و به این نتیجه رسید که در جریان شکافت هسته‌ای، مواد زیادی به انرژی تبدیل می‌شود که آن حجم از انرژی را از خود ساطع می‌کند.
لیزه مایتنر در جایزه نوبل شیمی سال 1944 که برای شکاف هسته‌ای منحصرا به همکار قدیمی او، اتوهان، اعطا شد سهمی نداشت. در‌ آن زمان، بسیاری از دانشمندان و روزنامه‌نگاران این عمل را نادیده گرفتن نقش انکارناپذیر لیزه مایتنر و غیرعادلانه خواندند. با این‌که او هیچگاه جایزه نوبل نگرفت، افتخارات علمی متعدد دیگری کسب کرد، از جمله در 1977، عنصر شیمیایی، 109 به احترام او مایتنریم نامیده شد.
«مروری بر زندگی و کشفیات لیزه مایتنر» کتابی الهام‌بخش است که برای مخاطبان علاقمندان به علم و کشفیات علمی جذاب و خواندنی است.