کتاب چرا انسان ها شورش می کنند؟

درک اینکه چرا جوامع با وجود تحمل سال‌ها فقر مفرط دست به اعتراض نمی‌زنند، اما ناگهان در نقطه‌ای از تاریخ، طبقات مرفه یا متوسط شهری شالوده‌ی نظم سیاسی را به هم می‌ریزند، همان گره کوری است که تد رابرت گر در کتاب «چرا انسان ها شورش می‌کنند» پاسخ می‌دهد. این اثر کلاسیک که در سال ۱۹۷۰ منتشر شد، سنگ بنای تحلیلی خود را نه بر معیارهای مادی صرف، بلکه بر روان‌شناسی اجتماعی ناامیدی بنا می‌کند. گر با معرفی مفهوم محرومیت نسبی به عنوان متغیر اصلی خشونت سیاسی، خط بطلانی بر این فرضیه سنتی می‌کشد که فقر مطلق عامل اصلی انقلاب است. از منظر او مسئله اصلی تفاوت فاحش میان انتظارات ارزشی یعنی آنچه مردم تصور می‌کنند شایستگی دریافتش را دارند و توانایی‌های ارزشی یعنی امکانات واقعی موجود در ساختار جامعه است. وقتی شیب این شکاف تند می‌شود، پدیده‌ی ناکامی شکل می‌گیرد؛ حسی آزاردهنده از درجا زدن که وقتی در ابعاد کلان تکثیر شود، باروت لازم برای پرخاشگری جمعی و شورش‌های مدنی را فراهم می‌کند. در واقع، گر با پیوند زدن روان‌شناسی فردی به رفتارهای کلان سیاسی نشان می‌دهد که خشم عمومی محصول مستقیم مقایسه‌های ذهنی شهروندان است، نه لزوما خالی بودن سفره‌هایشان.
برای فهم دقیق‌تر این فضای ذهنی، تد رابرت گر دست به کالبدشکافی انواع محرومیت نسبی می‌زند تا الگوهای متفاوت رفتاری را در بستر تحولات اقتصادی و اجتماعی ردیابی کند. او در مدل اول یعنی محرومیت نزولی، شرایطی را توصیف می‌کند که در آن انتظارات جامعه ثابت مانده اما به دلیل تورم ناگهانی، بحران مالی یا انسداد آزادی‌های مدنی، توانایی سیستم در پاسخگویی سقوط می‌کند؛ حالتی که معمولا منجر به آشوب‌های خودجوش، پراکنده و بدون سازمان‌دهی دقیق می‌شود که او آن را آشوب می‌نامد. از طرفی محرومیت تطلعی یا آرزویی زمانی رخ می‌دهد که امکانات جامعه تغییری نکرده، اما آگاهی جدید، دسترسی به رسانه‌ها یا وعده‌های توخالی حکومت، سقف آرزوهای مردم را بالا برده است و وضع موجود را غیرقابل‌تحمل می‌کند؛ پدیده‌ای که می‌تواند به شکل توطئه یا حرکت‌های زیرزمینی نخبگان سیاسی بروز کند. اما مهلک‌ترین سناریو در منحنی جی یا محرومیت فزاینده نهفته است؛ دورانی از توسعه اقتصادی و رفاه که انتظارات و امکانات پا به پای هم بالا رفته‌اند، اما ناگهان چرخ توسعه متوقف می‌شود، در حالی که شتاب انتظارات جامعه همچنان رو به بالاست. این نقطه دقیقا همان جایی است که جنگ داخلی یا انقلاب‌های همه‌جانبه شکل می‌گیرند، چرا که جامعه مزه‌ی پیشرفت را چشیده و سقوط ناگهانی را برنمی‌تابد.
تبدیل این خشم فروخورده به خشونت سیاسی، جاده‌ای مستقیم و بی‌دست‌انداز نیست و کتاب «چرا انسان ها شورش می‌کنند» به درستی روی دو متغیر حیاتی یعنی توجیهات ادراکی و تعادل ساختاری دست می‌گذارد. یک فرد ناراضی زمانی سنگ به شیشه نظام سیاسی می‌کوبد که به این باور قطعی رسیده باشد که مسبب بدبختی او نه شانس و قضا و قدر، بلکه ناکارآمدی و فساد حاکمیت است؛ اینجاست که ایدئولوژی‌ها و توجیهات عقیدتی وارد میدان می‌شوند تا خشونت را به ابزاری مشروع و اخلاقی برای تغییر تبدیل کنند و اگر حکومت از انسجام کامل، دستگاه سرکوب یکپارچه و وفاداری نیروهای نظامی برخوردار باشد، این خشم در لایه‌های زیرین جامعه منجمد می‌شود و فرصت بروز پیدا نمی‌کند. اما به محض اینکه ساختار قدرت دچار شکاف شود، موازنه به نفع معترضان تغییر کرده و با ظهور رهبری کارآمد و شبکه‌های سازمان‌دهی، اعتراضات خیابانی به یک دگرگونی بزرگ بدل می‌شوند. تد رابرت گر در زمانه‌ای این نظریه را تدوین کرد که جهان در آتش جنگ سرد و جنبش‌های استقلال‌طلبانه می‌سوخت، اما میراث او همچنان زنده است؛ چرا که به تحلیل‌گران امروز یادآوری می‌کند برای پیش‌بینی ناآرامی‌های اجتماعی، به جای غرق شدن در نمودارهای اقتصادی و آمارهای رسمی رشد، باید عمق گسست میان ذهنیت جامعه و واقعیت‌های حاکم بر قدرت را اندازه‌گیری کرد.