کتاب جامعه ایده آل

«جامعه ایده آل» نوشته‌ی رابرت شنکن، نمایشنامه‌ای تاریخی و سیاسی است که به‌عنوان ادامه‌ای بر اثر شناخته‌شده‌ی او، «تمام راه»، سال‌های بحرانی دور دوم زمامداری لیندون بی. جانسون را بازسازی می‌کند. این اثر، بیش از آنکه صرفا یک زندگی‌نامه‌ی نمایشی باشد، مطالعه‌ای تراژیک درباره‌ی نسبت میان قدرت، آرمان‌گرایی و شکست سیاسی است. شنکن در این نمایشنامه، جانسون را در لحظه‌ای نشان می‌دهد که در اوج اقتدار قرار دارد و می‌کوشد با برنامه‌های اصلاحی عظیم خود، چهره‌ی جامعه‌ی آمریکا را دگرگون کند، اما هم‌زمان درگیر جنگی می‌شود که نه فقط منابع دولت، بلکه اعتبار اخلاقی و سیاسی او را نیز تحلیل می‌برد. ایده‌ی مرکزی اثر، همین تقابل ویران‌گر میان پروژه‌ی داخلی «جامعه ایده آل» و بن‌بست فزاینده‌ی جنگ ویتنام است؛ تقابلی که از جانسون، چهره‌ای عمیقا تراژیک می‌سازد. نمایشنامه از پیروزی قاطع جانسون در انتخابات ۱۹۶۴ آغاز می‌شود؛ لحظه‌ای که او گمان می‌کند می‌تواند با تکیه بر مشروعیت سیاسی و مهارت کم‌نظیرش در چانه‌زنی، برنامه‌های بلندپروازانه‌اش را برای کاهش فقر، گسترش عدالت اجتماعی و تقویت حقوق مدنی عملی کند. شنکان تصویب قوانین مهمی چون قانون حقوق مدنی، قانون حق رأی و برنامه‌هایی نظیر مدیکر و مدیکید را نه به‌صورت گزارش‌گونه، بلکه در قالب صحنه‌هایی پرتنش و فشرده به تصویر می‌کشد. از این منظر، «جامعه ایده آل» اثری است که نشان می‌دهد چگونه قانون‌گذاری و سیاست‌ورزی نیز می‌توانند واجد کیفیتی دراماتیک باشند؛ زیرا در پس هر تصمیم، جدالی بر سر منافع، اخلاق، وجهه‌ی عمومی و آینده‌ی یک کشور نهفته است. اما با پیشروی نمایش، جنگ ویتنام به‌تدریج به مرکز ثقل درام بدل می‌شود. همین‌جا است که مهارت شنکان در ساختن تراژدی سیاسی آشکار می‌شود. جانسون، که در سیاست داخلی چهره‌ای نیرومند و عمل‌گرا است، در عرصه‌ی بین‌المللی گرفتار محاسبات نادرست، اضطراب‌های راهبردی و فشارهای فزاینده می‌شود. جنگ، نه فقط بودجه و توان دولت را می‌بلعد، بلکه مشروعیت اخلاقی برنامه‌های داخلی او را نیز زیر سوال می‌برد. در نتیجه، هر موفقیت اجتماعی با سایه‌ی تلفات، اعتراضات خیابانی و بحران اعتماد عمومی کم‌رنگ می‌شود. نمایشنامه به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه یک رهبر می‌تواند هم‌زمان در حال ساختن و ویران‌کردن میراث خود باشد. یکی از نقاط قوت اصلی اثر، شخصیت‌پردازی جانسون است. شنکن او را نه قهرمانی یک‌بعدی و نه سیاستمداری صرفا فرصت‌طلب نشان می‌دهد، بلکه شخصیتی می‌آفریند که ترکیبی از جاه‌طلبی، هوش، خشونت کلامی، آرمان‌گرایی و خودفریبی است. جانسون در این نمایش، به شخصیت‌های بزرگ تراژدی شباهت دارد: مردی که توان تغییر تاریخ را دارد، اما درست همان نیرویی که او را به پیش می‌راند، زمینه‌ی سقوطش را نیز فراهم می‌کند. حضور چهره‌هایی چون مارتین لوتر کینگ، رابرت مک‌نامارا و رابرت کندی نیز به نمایشنامه عمق بیشتری می‌بخشد و فضای تاریخی آن را چندصدایی می‌کند. از نظر ساختاری، «جامعه ایده آل» اثری پرشتاب و متراکم است. فشرده‌سازی چهار سال از یکی از متلاطم‌ترین دوره‌های تاریخ معاصر آمریکا در قالب یک نمایش، دستاوردی چشمگیر است و به اثر ریتمی زنده و پیگیر می‌دهد. با این حال، همین تراکم گاه باعث می‌شود برخی شخصیت‌ها یا رویدادهای فرعی با سرعتی بیش از حد مطرح شوند و فرصت بسط کامل نیابند. همچنین آشنایی نسبی با زمینه‌ی تاریخی دهه‌ی ۱۹۶۰ به درک بهتر جزئیات و ارجاعات کمک می‌کند. با وجود این، «جامعه ایده آل» نمایشی قدرتمند و اندیشه‌برانگیز است که سقوط تدریجی یک سیاستمدار بزرگ را با نیرویی دراماتیک و تحلیلی به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد چگونه شکاف میان آرمان و واقعیت می‌تواند به تراژدی سیاسی بینجامد.