کتاب کودکی در دوردست

«کودکی در دوردست» نوشتهٔ جودیت کر، سومین و آخرین جلد از سه‌گانهٔ نیمه‌خودزندگی‌نامه‌ای «دوران هیتلر» است؛ سه‌گانه‌ای که با «وقتی هیتلر خرگوش صورتی را دزدید» آغاز می‌شود و زندگی آنا، بدل داستانی خود کر، را از کودکی آوارگی تا بزرگسالی دنبال می‌کند. این رمان در سال ۱۹۷۸ منتشر شد و رویدادهایش عمدتا در سال ۱۹۵۶ می‌گذرند. آنا اکنون در لندن زندگی می‌کند، ازدواج کرده و گمان می‌کند دوران پناهندگی و گریز خانواده‌اش به گذشته تعلق دارد. اما بیماری جدی مادرش او را ناچار می‌کند به برلین بازگردد؛ شهری که بیش از بیست سال پیش از آن گریخته بود. بازگشت، مسئلهٔ مرکزی رمان را می‌سازد. برلین برای آنا هم شهری واقعی است و هم جغرافیای حافظه. او زمانی کودکی آلمانی بود که پیش از قدرت‌گیری کامل نازی‌ها همراه خانوادهٔ یهودی‌اش کشور را ترک کرد؛ حالا به شهری بازمی‌گردد که جنگ آن را تغییر داده، آلمان تقسیم شده و گذشتهٔ شخصی او دیگر به‌سادگی با خیابان‌ها و ساختمان‌های اکنون منطبق نمی‌شود. کر از همین فاصله میان مکانی که به یاد می‌آوریم و مکانی که دوباره می‌بینیم، یکی از دقیق‌ترین مضمون‌های کتاب را می‌سازد: تبعید با رسیدن به کشوری امن تمام نمی‌شود. بحران مادر آنا نیز رمان را از خاطره‌پردازی صرف دور می‌کند. رابطهٔ مادر و دختر زیر فشار بیماری، اضطراب و خاطرات خانوادگی دوباره تعریف می‌شود و آنا ناچار است به بخشی از گذشته نگاه کند که سال‌ها از آن فاصله گرفته بود. کر تجربهٔ پناهندگی را در این جلد از چشم کودکی روایت نمی‌کند؛ اکنون همان کودک بزرگ شده و می‌تواند بفهمد تصمیم‌ها و بحران‌هایی که روزگاری فقط از کنارشان گذشته، برای والدینش چه معنایی داشته‌اند. بنابراین سه‌گانه در این کتاب نوعی چرخش دید پیدا می‌کند: گذشته همان گذشته است، اما کسی که به آن نگاه می‌کند دیگر همان انسان سابق نیست. زمینهٔ تاریخی سال ۱۹۵۶ نیز بی‌اهمیت نیست. هم‌زمان با اقامت آنا در برلین، انقلاب مجارستان و سرکوب آن در اروپای شرقی در جریان است. حضور این بحران سیاسی اجازه نمی‌دهد فاشیسم و جنگ جهانی دوم همچون رویدادهایی کاملا بسته و پایان‌یافته دیده شوند. اروپا تغییر کرده، اما مسئلهٔ قدرت، سرکوب، پناهندگی و مرزهای سیاسی همچنان ادامه دارد. کر با این حال تاریخ را به درس مستقیم تبدیل نمی‌کند؛ خبرهای سیاسی در کنار بیمارستان، تلفن‌ها، دیدارهای خانوادگی و جزئیات عادی زندگی حضور دارند. یکی از نقاط قوت «کودکی در دوردست» تفاوت لحن آن با جلد نخست سه‌گانه است. سادگی روایت همچنان باقی مانده، اما معصومیت کودکی جای خود را به ابهام بزرگسالی داده است. آنا دیگر نمی‌تواند همه‌چیز را با تقسیم روشن میان خانه و تبعید، گذشته و حال یا امنیت و خطر بفهمد. محدودیت احتمالی کتاب نیز همین پیوند شدید با دو جلد قبلی است؛ هرچند رمان مستقلا قابل خواندن است، بار عاطفی بسیاری از صحنه‌ها برای خواننده‌ای که مسیر آنا و خانواده‌اش را از ابتدا دنبال کرده، بسیار بیشتر خواهد بود. عنوان کتاب شاید دقیق‌ترین تصویر از کاری باشد که حافظه انجام می‌دهد: جایی بسیار دور، انسانی کوچک هنوز باقی مانده است که زمانی خود ما بوده. بزرگ‌شدن او را از میان نمی‌برد؛ فقط فاصله‌ای ایجاد می‌کند که گاهی برای دیدنش باید تمام راه را به گذشته بازگردیم.