کتاب وضع و نقد حدیث

«وضع و نقد حدیث» نوشته عبدالهادی مسعودی، کتابی است که از درون پرسشی مهم در حوزه علوم حدیث برآمده: چگونه می‌توان در میان دریای روایات، سره را از ناسره بازشناخت، بی‌آنکه در ورطه رد شتاب‌زده یا پذیرش ساده‌لوحانه غلتید؟ مسعودی، که خود در دانشکده علوم حدیث به تدریس و پژوهش اشتغال دارد، در این کتاب مسیری را پیش می‌گیرد که کمتر در آثار مشابه دیده می‌شود: او دو مبحث «وضع» و «نقد» را نه جدا از هم، که در پیوندی اندام‌وار با یکدیگر بررسی می‌کند و به خواننده می‌نمایاند که فهم دقیق نقد حدیث، بدون شناخت سازوکارهای جعل و انگیزه‌های جاعلان، ممکن نیست.
کتاب در دو بخش اصلی تقسیم‌بندی شده است: بخش نخست، «وضع حدیث»، با کلیات آغاز می‌شود و سپس خواننده را به با تاریخچه جعل آشنا می‌کند؛ از نخستین روزهای حیات اسلام که زلال حدیث، پس از قرآن، مهم‌ترین منبع دریافت معارف دینی بود، تا لحظه‌ای که قدرت‌طلبان و دین‌فروشان، این چشمه جوشان را گل‌آلود کردند. مسعودی نشان می‌دهد‌ امویان و عباسیان چگونه با تطمیع و تزویر، جاعلان را به خدمت گرفتند تا حدیث بسازند و شفافیت سخن معصومان را در گردوغبار ساخته‌هایشان پنهان سازند. او در ادامه، انگیزه‌های گوناگون جعل از ریاست‌طلبی و منفعت‌جویی گرفته تا بدعت‌گذاری و حتی نیت‌های به‌ظاهر خیرخواهانه را می‌کاود و شیوه‌ها و قالب‌های متنوعی را که جاعلان برای تولید روایات ساختگی به کار می‌بستند، طبقه‌بندی می‌کند. بخش دوم، «نقد حدیث»، به موازات بخش اول پیش می‌رود. مسعودی در این بخش، نخست از کلیات نقد می‌گوید و سپس پیشینه آن را بررسی می‌کند؛ از امامان شیعه که به باور او نخستین ناقدان گفتار و رفتار منسوب به پیامبر و خود بودند و با دیدن زشتی جعل، پا به میدان رویارویی نهادند و راویان و شاگردان خود را نیز به این عرصه درآوردند. این تأکید بر نقش امامان در پایه‌گذاری سنت نقد، یکی از ویژگی‌های درخشان کتاب است. پس از آن، نویسنده نقد را به دو شاخه بیرونی و درونی تقسیم می‌کند: نقد بیرونی که به سند و راویان می‌پردازد و از ابزارهایی چون علم رجال و کتاب‌شناسی بهره می‌گیرد و نقد درونی که متن روایت را از نظر سازگاری با قرآن، سنت قطعی، عقل و تاریخ می‌سنجد. در پایان این بخش نیز به دستاوردها و آسیب‌های نقد پرداخته می‌شود و نویسنده با فروتنی علمی، فقط در صفحاتی معدود به آسیب‌شناسی بسنده کرده، بی‌آنکه از حجم انبوه احادیث معتبر و مقبول غافل بماند.
آنچه کتاب «وضع و نقد حدیث» را از دیگر آثار نگاشته‌شده متمایز می‌کند، رویکرد آن به احادیث شیعه و اهل سنت است. مسعودی تعمدا مرزهای فرقه‌ای را کم‌رنگ کرده و کوشیده با بهره‌گیری از کتاب‌های تألیفی پیشین، کتابی قابل‌تدریس فراهم آورد که هم برای دانشجویان علوم حدیث کارآمد باشد و هم برای خوانندگان اندیشه‌مندی که می‌خواهند با نگاهی نقادانه به میراث کهن و گران‌بهای حدیث بنگرند. او در سراسر کتاب، نقد منصفانه را سرلوحه کار خود قرار داده و توصیه‌ای مهم به خواننده دارد: هرگز حجم احادیث مقبول را از یاد نبرید و احادیث مجعول را خس‌وخاشاکی بی‌مقدار بر اقیانوس سخنان درست معصومان ببینید. این سخن از آن روست که به باور مسعودی، یکی از مقاصد جاعلان همین بوده که اعتماد کلی و اجمالی مسلمانان را بر میراث دریای حدیث از میان ببرند.