کتاب زندگی بدون اراده آزاد

کتاب «زندگی بدون اراده آزاد» نوشته‌ی درک پیریبوم یکی از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین آثار در حوزه فلسفه ذهن و اخلاق در قرن بیست و یکم است. این کتاب به بررسی یکی از مباحث اساسی در فلسفه اخلاق و روان‌شناسی می‌پردازد: آیا انسان‌ها واقعا آزادانه تصمیم می‌گیرند، یا اینکه رفتارهای ما تحت تأثیر عواملی خارج از اراده‌مان قرار دارند؟ پیریبوم در این کتاب استدلال می‌کند که اراده آزاد وجود ندارد و مسئولیت اخلاقی نمی‌تواند بر اساس آن بنا شود.
پیریبوم استدلال می‌کند که اعمال انسان‌ها نتیجه‌ای از علل بیرونی و درونی مانند ژنتیک، محیط، تربیت و گذشته‌اند که خارج از کنترل فرد قرار دارند. او به‌طور علمی نشان می‌دهد که حتی با پذیرش تصادفی بودن بعضی عوامل، باز هم اراده آزاد به معنای کلاسیک آن وجود ندارد. بنابراین، به باور پیریبوم، اراده آزاد نه با جبرگرایی (determinism) و نه با نامعینی تصادفی (indeterminism) سازگار است و نمی‌توان آن را به‌عنوان مبنای مسئولیت اخلاقی پذیرفت. در ادامه پیریبوم مسئولیت اخلاقی را بازتعریف می‌کند. او پیشنهاد می‌کند که هرچند اراده آزاد وجود ندارد، هنوز می‌توان افراد را مسئول اعمال‌شان دانست، اما این مسئولیت باید از نوعی جدید باشد. به‌جای سرزنش شدید، مسئولیت اخلاقی باید به‌گونه‌ای مورد بررسی قرار گیرد که به تغییر رفتار و بهبود فردی منجر شود. پیریبوم معتقد است که حتی بدون اراده آزاد، می‌توان به افراد کمک کرد تا از اشتباهات خود درس بگیرند و اصلاح شوند.
پیریبوم با بررسی استدلال‌های شناخته‌شده‌ای مانند استدلال دستکاری (manipulation argument) نشان می‌دهد که اگر رفتارهای انسان کاملا توسط زنجیره‌ای از علل خارجی یا قوانین طبیعی تعیین شوند، یا اگر عنصری تصادفی در تصمیم‌گیری وارد شود، در هر دو حالت فرد نمی‌تواند به معنای دقیق کلمه منبع یا علت اصلی اعمال خود باشد. به همین دلیل، مسئولیت اخلاقی بنیادین - یعنی شایستگی واقعی ستایش یا سرزنش شدید - از دست می‌رود. او دیدگاه‌های رقیب، از جمله سازگارگرایی (compatibilism) که اراده آزاد را با جبرگرایی قابل جمع می‌داند و لیبرتارینیسم (libertarianism) که به نامعینی متکی است، را به‌طور مفصل نقد می‌کند و ضعف‌های ساختاری آن‌ها را آشکار می‌سازد.
یکی دیگر از مباحث قابل توجه در کتاب «زندگی بدون اراده آزاد» بررسی پیامدهای اجتماعی و فلسفی پذیرش دترمینیسم است. پیریبوم تأکید می‌کند که پذیرش عدم اراده آزاد می‌تواند به کاهش مجازات‌ها و بهبود سیستم قضائی کمک کند. او مدل جدیدی از برخورد با مجرمان پیشنهاد می‌دهد که به جای مجازات‌های انتقام‌جویانه، بر پیشگیری، درمان و بازپروری تمرکز دارد. این تغییر رویکرد می‌تواند موجب همدلی بیشتر و درک بهتری از شرایط فردی انسان‌ها شود. پیریبوم با استدلال‌های دقیق و مثال‌های روشن، نشان می‌دهد که حتی در دنیایی که اراده آزاد به‌طور کامل وجود ندارد، هنوز می‌توان زندگی اخلاقی و معنا‌دار داشت.