کتاب پژوهش‌هایی درباره شاهنامه

«پژوهش‌هایی درباره شاهنامه» کتابی است که برای فهم درست آن باید میان دو زمان و دو پژوهشگر تمایز گذاشت. هسته‌ی اصلی اثر را طه ندا، ایران‌شناس و پژوهشگر مصری ادبیات تطبیقی، در سال ۱۹۵۴ با عنوان «دراسات فی الشاهنامه‌ی» به زبان عربی نوشت؛ کتابی که در منابع دانشگاهی از گسترده‌ترین پژوهش‌های جهان عرب درباره شاهنامه شمرده شده است. نسخه‌ی فارسی حاضر حاصل «بازگردانی و ارزیابی» آرمان کوهستانیان است؛ شاهنامه‌پژوهی که سال‌ها روی همین اثر کار کرده و آن را موضوع رساله دکتری و پژوهش‌های مستقل خود قرار داده است. بنابراین با ترجمه‌ای ساده از متنی هفتادساله روبه‌رو نیستیم: متن طه ندا در کنار سنجش منابع، تصحیح برخی لغزش‌ها و ارزیابی انتقادی دیدگاه‌های او به فارسی منتقل شده است. طه ندا شاهنامه را فقط مجموعه‌ای از داستان‌های پهلوانی نمی‌بیند. مسئله‌ی او گسترده‌تر است: این حماسه از چه سنت تاریخی و فرهنگی پدید آمده، پیش از فردوسی چه روایت‌ها و شاهنامه‌هایی وجود داشته‌اند، فردوسی با این میراث چه کرده و جهان اجتماعی، سیاسی و دینی ایران چگونه در اثر او بازتاب یافته است؟ همین پرسش سبب شده کتاب ساختاری دوگانه، تاریخی و موضوعی، پیدا کند. پانزده فصل اثر از زندگی فردوسی و گسترش فرهنگ پهلوی در دوره اسلامی آغاز می‌شود، سپس به شاهنامه‌های پیش از فردوسی، از ابوموید بلخی و ابوعلی بلخی تا مسعودی مروزی، شاهنامه ابومنصوری و دقیقی می‌رسد و پس از بررسی شاهنامه فردوسی و منظومه‌هایی که در پی آن پدید آمدند، به موضوع‌هایی مانند جنگ، پادشاهی، زندگی اجتماعی، زندگی دینی و نقد شاهنامه می‌پردازد. این ساختار یکی از امتیازهای کتاب است، زیرا فردوسی را از تنهایی اسطوره‌ای بیرون می‌آورد. شاهنامه در این تصویر حاصل ظهور ناگهانی یک نابغه نیست؛ پشت سر آن شبکه‌ای از روایت‌های تاریخی، سنت‌های شفاهی و مکتوب، فرهنگ ایران پیش از اسلام و کوشش نویسندگان و شاعرانی قرار دارد که بخشی از حافظه تاریخی ایران را به دوره اسلامی رسانده‌اند. از همین رو بحث درباره شاهنامه‌های گمشده یا ناقص پیش از فردوسی فقط جنبه کتاب‌شناختی ندارد. طه ندا می‌کوشد مسیر شکل‌گیری سنت حماسی را بازسازی کند و سپس جای فردوسی را در انتهای این زنجیره بسنجد. بخش موضوعی کتاب دامنه نگاه نویسنده را بهتر نشان می‌دهد. جنگ برای او فقط گزارش نبردها نیست و پادشاهی هم به فهرست شاهان محدود نمی‌شود؛ مناسبات قدرت، آیین‌های درباری، شیوه‌های زندگی، باورهای دینی و عادات اجتماعی نیز وارد مطالعه می‌شوند. همین ویژگی کتاب را به نمونه‌ای اولیه از گرایش طه ندا به مطالعه رابطه ادبیات با تاریخ و فرهنگ تبدیل می‌کند. کوهستانیان نیز در پژوهش خود یادآوری کرده است که «دراسات فی الشاهنامه‌ی» بیش از دو دهه پیش از کتاب معروف‌تر ندا درباره ادبیات تطبیقی نوشته شده و می‌توان در آن نشانه‌هایی از مسیری را دید که بعدها در اندیشه تطبیقی او صورت منظم‌تری پیدا کرد. اما فاصله زمانی کتاب با شاهنامه‌پژوهی امروز را نباید نادیده گرفت. طه ندا در ۱۹۵۴ می‌نوشت؛ پیش از انتشار بخش بزرگی از پژوهش‌های متن‌شناختی، نسخه‌شناختی و اسطوره‌شناختی چند دهه اخیر و پیش از تصحیح انتقادی جلال خالقی مطلق. بنابراین بعضی داوری‌ها، انتساب‌ها و نتیجه‌گیری‌های او امروز نیازمند بازبینی‌اند. اتفاقا ارزش کار کوهستانیان در همین نقطه آشکار می‌شود. او در بررسی‌های دانشگاهی خود فقط از «دیدگاه‌های نو» ندا سخن نگفته، بلکه لغزش‌ها، منابع، دریافت‌های درست و نادرست او از پژوهشگران دیگر، برداشتش از تاریخ ایران و میزان اعتبار برخی استنتاج‌هایش را نیز موضوع نقد قرار داده است. این رویکرد مانع از آن می‌شود که متن قدیمی به صرف سابقه تاریخی‌اش مصون از نقد باقی بماند. اهمیت «پژوهش‌هایی درباره شاهنامه» شاید بیش از آنکه در ارائه آخرین پاسخ‌های شاهنامه‌شناسی باشد، در زاویه دید آن نهفته باشد. ما معمولا تاریخ مطالعه شاهنامه را از مسیر پژوهشگران ایرانی یا ایران‌شناسان اروپایی دنبال می‌کنیم؛ این کتاب پنجره‌ای به سنت دیگری می‌گشاید: مواجهه دانشگاهی جهان عرب با فردوسی. طه ندا از جایی بیرون از فرهنگ فارسی به شاهنامه نگاه می‌کند، اما زبان و تاریخ این فرهنگ را می‌شناسد و همین فاصله گاه امکان پرسش‌های تازه می‌دهد و گاه منشأ خطا می‌شود. خواننده امروز می‌تواند هر دو را ببیند. شاهنامه قرن‌هاست در مرکز حافظه ایرانی ایستاده، اما معنای یک اثر بزرگ فقط از درون خودش ساخته نمی‌شود؛ بخشی از زندگی آن در نگاه کسانی است که از زبان‌ها و سرزمین‌های دیگر به سویش آمده‌اند. «پژوهش‌هایی درباره شاهنامه» ردّ یکی از همین نگاه‌ها را حفظ می‌کند: نگاه پژوهشگری مصری که هفتاد سال پیش کوشید از میان افسانه، تاریخ، جنگ، آیین و زندگی روزمره راهی به جهان فردوسی