کتاب نظریه‌‌های منفی باف

کتاب «نظریه‌‌های منفی باف: چگونه پژوهش - کنشگری همه چیز را به نژاد، جنسیت و هویت ربط می‌دهد و چرا این مسئله به ضرر همه است» نوشته‌ی هلن پلاک‌رز و جیمز ای. لینزی، اثری غیرداستانی و تحلیلی در حوزه‌ی نقد فرهنگی و تاریخ اندیشه‌ی معاصر است. این کتاب نخستین بار در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات پیچ‌استون منتشر شد و با زبانی روشن و استدلالی، کوشیده است مسیر شکل‌گیری و گسترش نوعی از تفکر را که نویسندگان آن را «نظریه عدالت اجتماعی انتقادی» یا «پست‌مدرنیسم کاربردی» می‌نامند، از دهه‌ی ۱۹۶۰ تا امروز بازسازی کند.پلاک‌رز و لینزی تبارشناسی فکری پدیده‌ای را عرضه می‌کنند که به باور آن‌ها از دل نظریه‌های دانشگاهی بیرون آمده اما اکنون به گفتمان غالب در سیاست، رسانه و فرهنگ عمومی تبدیل شده است. کتاب با رویکردی تاریخی و تحلیلی در سه مرحله تنظیم شده است. مرحله‌ی نخست به «پست‌مدرنیسم والا» اختصاص دارد: نویسندگان با رجوع به متفکرانی چون فوکو، دریدا، لیوتار و دیگر پساساختارگرایان فرانسوی، نشان می‌دهند که چگونه شک‌گرایی نسبت به حقیقت عینی، نسبی‌گرایی معرفتی و تمرکز بر گفتمان‌های قدرت، بنیان فکری این جریان را شکل داد. در مرحله‌ی دوم، یعنی «پست‌مدرنیسم کاربردی»، این مفاهیم از عرصه‌ی فلسفه به میدان کنشگری و پژوهش‌های اجتماعی منتقل می‌شوند: حوزه‌هایی چون نظریه انتقادی نژاد، مطالعات جنسیتی، نظریه کوئیر و مطالعات پسااستعماری، جایی که نظریه با سیاست و اخلاق درهم می‌آمیزد. مرحله‌ی سوم، به گفته‌ی نویسندگان، ظهور چیزی است که آن را «اندیشه عدالت اجتماعی» می‌نامند؛ جنبشی که از نظر آنان دیگر نسبی‌گرا نیست بلکه جزم‌اندیش و مطلق‌گرا شده است: در این گفتمان، هویت فردی جایگاه اخلاقی و منبع مشروعیت به حساب می‌آید، مخالفت با روایت‌های پذیرفته‌شده نوعی خیانت یا همدستی تلقی می‌شود، و پژوهش علمی به ابزاری برای تأیید پیش‌فرض‌های اخلاقی تبدیل می‌گردد. پلاک‌رز و لینزی با بررسی مثال‌های واقعی از دانشگاه‌ها و رسانه‌ها، استدلال می‌کنند که نظریه‌ی عدالت اجتماعی انتقادی از هدف اولیه‌ی نقد و گشودگی فاصله گرفته و به شکلی از فعال‌گرایی غیرلیبرال بدل شده است. به باور آن‌ها، نتیجه‌ی این روند، پیدایش «فرهنگ لغو»، فرسایش آزادی بیان، تضعیف روش علمی، و جایگزینی معیار حقیقت با معیار هویت است. آنان در برابر این گرایش، از ارزش‌های لیبرالیسم روشنگری دفاع می‌کنند: عقل، جهان‌شمولی، گفت‌وگوی آزاد، و اصالت فرد. به گفته‌ی نویسندگان، این ارزش‌ها نه تنها بنیاد تمدن مدرن را شکل داده‌اند، بلکه بهترین ابزار برای دستیابی به عدالت واقعی و پایدارند. کتاب از نظر ساختار، زبانی روشن و روایتی مستند دارد و توانسته میان تاریخ اندیشه و نقد فرهنگی پلی بزند. نقطه‌ی قوت آن، قابلیت دسترسی و انسجام فکری است: برای خوانندگانی که در پی درک ریشه‌های فلسفی چپ فرهنگی و سیاست هویت هستند، اثری راهگشا به شمار می‌آید. با این حال، منتقدان یادآور شده‌اند که نگاه نویسندگان گاه بیش از اندازه کلی و دفاع آن‌ها از لیبرالیسم، رنگ ایدئولوژیک به خود می‌گیرد. با وجود این، نظریه‌های بدبینانه اثری مهم و برانگیزاننده است که گفت‌وگو درباره‌ی مرز میان دانش، قدرت و عدالت را در دوران ما دوباره زنده می‌کند - اثری که هم مخالفان و هم موافقان، ناگزیرند به آن واکنش نشان دهند.