کتاب شکوه

رمان «شکوه» اثر نووایولت بولاوایو دومین اثر بلند این نویسنده زیمبابوه‌ای است که در سال ۲۰۲۲ توسط وایکینگ پرس در آمریکا و همیش همیلتون در بریتانیا منتشر شد. این رمان با قرار گرفتن در فهرست نهایی جایزه بوکر ۲۰۲۲، جایگاه بولاوایو را به‌عنوان یکی از صداهای جدی و خلاق ادبیات معاصر جهان تثبیت کرد. «شکوه» در امتداد رمان تحسین‌شده پیشین او، ما به نام‌های جدید نیاز داریم، همچنان به تجربه زیسته جوامع آفریقایی، زخم‌های تاریخی و تناقض‌های سیاست پس از استقلال می‌پردازد، اما این بار با جاه‌طلبی فرمی و طنزی تندتر. داستان در سرزمین خیالی جیدادا می‌گذرد؛ کشوری که شباهتش به زیمبابوه و دیگر دولت‌های پسااستعماری انکارناپذیر است. روایت با کودتایی آغاز می‌شود که حاکم مستبد و سالخورده‌ای موسوم به «اسب پیر» را از قدرت کنار می‌زند. این رویداد در نگاه نخست نوید رهایی می‌دهد، اما بولاوایو خیلی زود این امید را زیر سوال می‌برد. جانشین اسب پیر، همان معاون سابق اوست؛ چهره‌ای تازه با زبانی نو، اما با همان منطق کهنه قدرت. به این ترتیب، رمان از همان ابتدا نشان می‌دهد که تغییر سیاسی لزوما به معنای دگرگونی ساختارها نیست و تاریخ می‌تواند با چهره‌ای جدید، خود را تکرار کند. یکی از جسورانه‌ترین انتخاب‌های بولاوایو، سپردن روایت به گروهی از حیوانات است. بزها، اسب‌ها و دیگر جانوران، به صورت جمعی و هم‌آوا، وقایع سیاسی و اجتماعی جیدادا را بازگو می‌کنند. این تمهید، بی‌درنگ یادآور مزرعه حیوانات جورج اورول است، اما «افتخار» هرگز تقلیدی صرف نیست؛ بلکه تمثیلی بومی‌شده، آغشته به فرهنگ، زبان و تجربه آفریقایی است. زبان حیوانات، هم طنزآمیز است و هم خشن؛ هم پوچی قدرت را افشا می‌کند و هم خشونت عریان آن را. از خلال این صداهای چندگانه، فساد، سرکوب، تبلیغات و سازوکارهای ترس به شکلی زنده و گاه تکان‌دهنده به تصویر کشیده می‌شوند. در قلب این هم‌سرایی، شخصیت سرنوشت قرار دارد؛ بزغاله‌ای که پس از سال‌ها زندگی در خارج، به جیدادا بازمی‌گردد. بازگشت او پیوندی میان امر شخصی و تاریخ جمعی برقرار می‌کند. سرنوشت هم شاهد شور انقلابی است و هم استمرار همان الگوهای قدرتی که آزادی را به تعویق می‌اندازند. نگاه او، به‌ویژه به‌عنوان یک شخصیت زن، رمان را به سوی پرسش از حافظه جمعی و نقش صداهای حذف‌شده سوق می‌دهد؛ صداهایی که اغلب در روایت‌های رسمی انقلاب جایی ندارند، اما بار اصلی رنج و بقا را به دوش می‌کشند. «شکوه» در نهایت رمانی است درباره دشواری تغییر واقعی. بولاوایو نشان می‌دهد که استبداد فقط در قالب یک فرد خلاصه نمی‌شود، بلکه در زبان، عادت‌ها، اسطوره‌ها و ترس‌های جمعی ریشه دارد. طنز تیز و فرم تمثیلی رمان، امکان فاصله‌گیری انتقادی را فراهم می‌کند، بی‌آنکه از شدت عاطفی تجربه زندگی تحت سلطه بکاهد. این اثر، هم هشداری سیاسی است و هم دستاوردی ادبی: روایتی که با جسارت فرمی و نگاهی نافذ، وعده‌های توخالی قدرت و امیدهای شکننده آزادی را به چالش می‌کشد و خواننده را با پرسشی ماندگار رها می‌کند؛ اینکه پس از انقلاب، واقعا چه چیزی تغییر می‌کند و چه چیزی دست‌نخورده باقی می‌ماند.