کتاب مولن کوچک

کتاب «مولن کوچک» نوشته‌ی ژان لویی فورنیه، رمانی کوتاه اما چندلایه است که از همان عنوانش وارد گفت‌وگویی مستقیم با ادبیات کلاسیک فرانسه می‌شود. فورنیه آگاهانه به سراغ جهان رمان معروف «مولن بزرگ» اثر آلن فورنیه می‌رود، اما زاویه دید را تغییر می‌دهد و تمرکز را از شخصیت درخشان و ماجراجوی قهرمان اصلی برمی‌دارد و روی کسی می‌گذارد که همیشه در حاشیه بوده است؛ برادری که نه جذابیت اگوستن را دارد، نه محبوبیت او را و نه حتی حق دیده شدن مستقل از نام خانوادگی‌اش را. راوی کتاب با لحنی کنایه‌آمیز و گاهی تلخ، از سال‌هایی حرف می‌زند که در آن مدام با برادر بزرگ‌تر مقایسه شده و به تدریج یاد گرفته خودش را نه به عنوان یک فرد مستقل، بلکه به عنوان نسخه کم‌رنگ‌تر «مولن بزرگ» ببیند. همین احساس زندگی در سایه، موتور اصلی روایت است.
ژان لویی فورنیه از دل یک اثر کلاسیک رمانتیک، روایتی کاملا زمینی و عصبی بیرون می‌کشد. اگر در رمان آلن فورنیه، نوجوانی و رویاپردازی حالتی شاعرانه و نوستالژیک داشت، اینجا همان فضا تبدیل به چیزی فرسوده و حتی آزاردهنده شده است. «مولن کوچک» درباره شکست رویا نیست، درباره حذف شدن در کنار رویای دیگری است. راوی مدام حس می‌کند خانواده، اطرافیان و حتی جهان، از قبل تصمیم گرفته‌اند چه کسی باید در مرکز توجه باشد و چه کسی فقط نقش فرعی را بازی کند. این مسئله در طول کتاب به شکل‌های مختلف تکرار می‌شود؛ از خاطرات کودکی گرفته تا نگاه دیگران به دو برادر. فورنیه بدون این‌که وارد تحلیل‌های طولانی روان‌شناختی شود، مکانیزم تحقیر خاموش در خانواده را نشان می‌دهد. تحقیر همیشه با توهین مستقیم اتفاق نمی‌افتد؛ گاهی کافی است همه مجذوب یک نفر باشند تا دیگری کم‌کم محو شود. همین حس نامرئی بودن، در متن کتاب مدام جریان دارد و باعث می‌شود طنز آن بیشتر شبیه تلخی فروخورده باشد تا شوخی واقعی.
در نگاه اول ممکن است کتاب فقط داستان برادری حسود به نظر برسد، اما جلوتر که می‌رود، تبدیل می‌شود به روایتی درباره بحران هویت. راوی نه فقط از برادرش، بلکه از تصویری که دیگران از او ساخته‌اند خسته است. او انگار تمام عمر مجبور بوده نقش «برادر کوچک‌تر» را بازی کند؛ نقشی که از آن راه فراری ندارد. حتی زمانی که تلاش می‌کند مستقل شود، باز هم هویت او در نسبت با برادرش تعریف می‌شود. به همین دلیل «مولن کوچک» بیشتر از آن‌که درباره رقابت خانوادگی باشد، درباره دشواری جدا شدن از تصویرهایی است که دیگران به انسان تحمیل می‌کنند. این حس در بسیاری از بخش‌های کتاب به شکل خشم پنهان، طعنه و خودتحقیری دیده می‌شود.
ژان لویی فورنیه معمولا در آثارش از طنز به عنوان راهی برای بیان موقعیت‌های دردناک استفاده می‌کند و در این کتاب هم همین اتفاق می‌افتد. شوخی‌های راوی اغلب لبه تیز دارند و پشت آن‌ها نوعی شکست عاطفی دیده می‌شود. او مدام بین تمسخر برادرش و نیاز به دیده شدن توسط همان برادر در نوسان است. این تناقض شخصیت را واقعی‌تر می‌کند. «مولن کوچک» از آن کتاب‌هایی نیست که بخواهد با پیچیدگی روایی یا حادثه‌های بزرگ خواننده را غافلگیر کند؛ نیروی اصلی آن در مشاهده‌های ریز و آشنایی است که درباره خانواده، مقایسه، حسادت و فراموش شدن مطرح می‌کند.