کتاب مردی که همسرش را با کلاه اشتباه می‌گرفت

کتاب «مردی که همسرش را با کلاه اشتباه می‌گرفت: پژوهشی تئاتری» اثری مشترک از پیتر بروک و ماری-هلن استین است که در امتداد پروژه‌ی دیرپای بروک برای بازتعریف کارکرد تئاتر به‌عنوان ابزار شناخت، تجربه و کاوش انسانی شکل گرفته است. این متن کوتاه اما متراکم، نه یک نمایشنامه‌ی روایی به معنای کلاسیک، بلکه نتیجه‌ی یک «پژوهش صحنه‌ای» است؛ تلاشی برای اندیشیدن از طریق اجرا به پرسش‌هایی بنیادین درباره‌ی آگاهی، ادراک و هویت. مبنای الهام این اثر، مطالعات موردی عصب‌شناختی الیور ساکس است، به‌ویژه روایت‌های مطرح‌شده در کتاب معروف او «مردی که همسرش را با کلاه اشتباه گرفت.» بروک و استین این موارد بالینی را نه به قصد بازگویی پزشکی، بلکه برای تبدیل آن‌ها به موقعیت‌های نمایشی به کار می‌گیرند؛ موقعیت‌هایی که در آن‌ها اختلالات ادراکی و شناختی، همچون عدسی‌هایی عمل می‌کنند که سازوکارهای عادی ذهن انسان را برجسته و قابل مشاهده می‌سازند. در نتیجه، «مردی که» مجموعه‌ای از صحنه‌های کوتاه پزشک/بیمار است که هر یک بر شکلی خاص از گسست ادراک، زبان یا حافظه تمرکز دارند. مسیر روایت در این اثر خطی یا داستان‌محور نیست. صحنه‌ها بیشتر به قطعاتی مستقل می‌مانند که در کنار هم یک چشم‌انداز فکری می‌سازند. زبان در بسیاری از این بخش‌ها شکسته، تکرارشونده یا ناپایدار است؛ حرکات بدن اغراق‌آمیز یا مینیمال می‌شوند و کنش‌های روزمره حالتی ناآشنا به خود می‌گیرند. این انتخاب‌های فرمی، بازتابی مستقیم از محتوای اثرند: وقتی ادراک دچار اختلال می‌شود، خود زبان و رفتار نیز از انسجام معمول فاصله می‌گیرند. به این ترتیب، تئاتر نه صرفا بازنمایی یک وضعیت، بلکه خود به آزمایشگاهی برای تجربه‌ی آن وضعیت بدل می‌شود. در سطح مضمونی، یکی از محورهای اصلی اثر، شکنندگی مفهوم «خود» است. بیماران نمایش داده‌شده در این متن، با وجود اختلالات عمیق عصبی، همچنان حامل نوعی هویت، احساس و میل‌اند؛ اما این هویت دیگر با تعاریف رایج از عقلانیت یا انسجام ذهنی همخوان نیست. بروک با پرهیز از ترحم یا شگفت‌زدگی سطحی، مخاطب را وادار می‌کند که میان «نرمال» و «غیرنرمال» فاصله بگیرد و به پیوستار پیچیده‌ی تجربه‌ی انسانی بیندیشد. مضمون مهم دیگر، تئاتر به‌مثابه شیوه‌ی تحقیق است. «مردی که همسرش را با کلاه اشتباه می‌گرفت» نمونه‌ای شاخص از باور بروک به این ایده است که تئاتر می‌تواند همان کاری را انجام دهد که فلسفه یا علم انجام می‌دهند، اما با ابزارهایی متفاوت: بدن، صدا، فضا و حضور زنده. در اینجا صحنه، محل سرگرمی نیست، بلکه میدان مواجهه با پرسش‌هایی است که پاسخ قطعی ندارند. از نظر نقاط قوت، اثر در فرم نوآورانه، ایجاز خلاقانه و عمق فلسفی خود برجسته است. با این حال، نبود روایت سنتی و شخصیت‌پردازی کلاسیک ممکن است برای خوانندگانی که به دنبال داستان یا کشمکش دراماتیک مرسوم‌اند، چالش‌برانگیز باشد. این متن بیش از آنکه برای مخاطب عام نوشته شده باشد، برای بازیگران، کارگردانان و پژوهشگران تئاتر طراحی شده است. در جمع‌بندی، «مردی که همسرش را با کلاه اشتباه می‌گرفت: پژوهشی تئاتری» اثری است که مرز میان علم، فلسفه و هنر را آگاهانه مخدوش می‌کند. بروک و استین با تبدیل مطالعات عصبی به تجربه‌ی صحنه‌ای، تئاتر را به ابزاری برای اندیشیدن درباره‌ی آگاهی و ارتباط انسانی بدل می‌سازند. این متن کوتاه، نمونه‌ای فشرده اما عمیق از تئاتری است که به‌جای پاسخ دادن، پرسش‌های درست را پیش روی مخاطب می‌گذارد.