کتاب تاریخ انقلاب فرانسه (چهار جلدی)

ژول میشله در شاهکار ماندگار خود، «تاریخ انقلاب فرانسه» در قامت احیاگر روح یک ملت ظاهر می‌شود. او که سال‌ها ریاست بخش تاریخی آرشیو ملی فرانسه را بر عهده داشت، این اثر سترگ را نه با جوهر، که گویی با خون و اشک نسل‌های گذشته نگاشته است. میشله در این روایت حماسی، قهرمانان کلاسیک نظیر دانتون، روبسپیر یا میرابو را به حاشیه می‌راند و «مردم» را به‌عنوان شخصیت اصلی و پیشران واقعی تاریخ معرفی می‌کند. برای او، مسئله انقلاب، تغییر یک رژیم سیاسی نیست، بلکه رستاخیز توده‌های فرودست و گرسنه‌ای است که برای نخستین بار در تاریخ، اراده خود را بر سرنوشت تحمیل کردند. میشله تلاش می‌کند تا صدای کسانی باشد که در بطن جامعه تاریخی نادیده گرفته شده‌اند؛ صدای زنان، دهقانان و پابرهنگانی که با فتح باستی، لرزه بر اندام استبداد انداختند.
رویکرد میشله در این اثر، «تاریخ‌نگاری رمانتیک» به معنای دقیق کلمه است؛ او باور داشت که مورخ نباید تنها نظاره‌گر باشد، بلکه باید با مردگان زندگی کند، رنج آن‌ها را حس کند و استخوان‌های مدفون در بایگانی‌ها را جان ببخشد. او انقلاب ۱۷۸۹ را نوعی مذهب جدید و تجلی عدالت می‌دانست که جایگزین استبداد کلیسا و سلطنت شد. اوج این نگاه در توصیف «جشن فدراسیون» در سال ۱۷۹۰ دیده می‌شود؛ لحظه‌ای که به زعم او، قلب تمام فرانسه با یک ضربان می‌تپید. اما قلم او در مواجهه با دوران وحشت و حکومت ژاکوبن‌ها، رنگی از اندوه و خشم به خود می‌گیرد. میشله با وجود دفاع از کلیت انقلاب، نمی‌تواند با منطق سرد و ماشین‌وار گیوتین و دگماتیسم خشک روبسپیر کنار بیاید. او معتقد بود انقلاب زمانی به انحراف کشیده شد که برادری و عشق اولیه، جای خود را به سیستم‌های بوروکراتیک مرگ‌بار داد.
این کتاب، حاصل همزیستی عاطفی نویسنده با مردم است. میشله اسناد تاریخی را کاغذهای زرد و غبارآلود نمی‌دید، بلکه آن‌ها را نامه‌هایی از سوی نیاکانش می‌دانست که باید خوانده و پاسخ داده شوند. همین نگاه باعث شده تا «تاریخ انقلاب فرانسه» با وجود گذشت بیش از یک قرن و نیم، همچنان به‌عنوان زنده‌ترین، پرشورترین و انسانی‌ترین روایت از این رویداد بزرگ شناخته شود. خواننده در مواجهه با این اثر،خود را در میانه‌ی میدان نبرد، در جلسات پرالتهاب کنوانسیون و در صف‌های گرسنگی پاریس می‌یابد. میشله تاریخ را نه به‌عنوان گذشته‌ای تمام‌شده، بلکه به‌عنوان مسئله‌ای حیاتی که هنوز در رگ‌های زمان حال جریان دارد، روایت می‌کند و هشداری ابدی درباره تقابل آزادی و استبداد به نسل‌های آینده می‌دهد.