کتاب شام و خراسان در دوره عباسیان

ایالات شام و خراسان در طول دوران اسلامی، از لحاظ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی از اهمیت بسیاری برخوردار بودند. خراسان به عنوان یکی از ایالات بزرگ و تاثیر‌گذار در به حکومت رسیدن عباسیان، موقعیت استراتژیکی و جغرافیایی و محل تجمع فرق مختلف مذهبی جایگاه برجسته‌ای در دورۀ عباسی داشت و در سراسر عهد حکومت‌های مستقلی همچون طاهریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان و... مرکز ثقل حیات اجتماعی و فرهنگی قلمداد می‌شد و شهرهایی همچون نیشابور، سمرقند، بخارا، مرو و... از مراکز علمی و فرهنگی و محل فعالیت فرق مختلف بود. حضور مشایخ و پیروان مذاهب و نحل گوناگون فکری و عقیدتی، جذب و مهاجرت و حضور محدثین، دانشمندان و طالبان علم از سایر نقاط دور و نزدیک، زمینۀ بروز بحث و جدل‌های فقهی و کلامی و تشکیل مجالس منفرد بحث و مناظره علمی و عقیدتی در مدارس، مساجد و خانقاه‌ها را فراهم می‌کرد و موجب تسری فضای آزادی بیان و اندیشه در لایه‌های مختلف اجتماعی می‌شد. حکومت‌های مستقل خراسان در دورۀ سوم و چهارم عباسی، نقش پررنگی در حفظ و ترویج فرهنگ و ادب ایرانی- اسلامی و به‌ وجود آمدن آثار بسیاری در نظم و نثر داشتند. شام نیز که از همان سپیده دم فتوحات به تصرف مسلمانان درآمد، با مرکز قرار گرفتن در زمان امویان، یکی از مناطق مهم دنیای اسلام بشمار می‌رفت.