کتاب بارون‌ پیر انگلیسی

«بارون‌ پیر انگلیسی» نوشته‌ی کلارا ریو از آثار بنیادین و شکل‌دهنده‌ی رمان گوتیک در قرن هجدهم است؛ رمانی که آگاهانه در گفت‌وگو با قلعه‌ی اوترانتو هوراس والپول نوشته شد و کوشید راهی میانه میان شگفتی ماورایی و باورپذیری روایی بگشاید. ریو که در نخستین انتشار اثرش در سال ۱۷۷۷ آن را با عنوان قهرمان فضیلت و به‌صورت ناشناس عرضه کرد، یک سال بعد با بازبینی متن و تغییر عنوان، موضع زیبایی‌شناختی خود را روشن‌تر ساخت: گوتیکی اخلاق‌محور، منضبط و عقلانی‌تر. داستان با بازگشت سر فیلیپ هارکلی از جنگ‌های صلیبی آغاز می‌شود؛ اشراف‌زاده‌ای که با مرگ دوست دوران کودکی‌اش، آرتور لرد لاول، و از دست رفتن میراث او روبه‌روست. در این میان، نوجوانی به نام ادموند-که در خانه‌ی صاحبان فعلی قلعه زندگی می‌کند-با نجابت اخلاقی و شباهتی رازآلود به لرد لاول، توجه سر فیلیپ را جلب می‌کند. رمان به‌تدریج تمرکز خود را از روایت بازگشت و فقدان به مسیر کشف هویت ادموند منتقل می‌کند: جوانی که قربانی حسادت، بدگمانی و بی‌عدالتی می‌شود و از خلال رشته‌ای از رازها، اسناد و رویدادهای هراس‌آلود-از جمله ماجراهای «اتاق تسخیرشده»-به حقیقت تبار خویش نزدیک می‌گردد. سرانجام، با گردآوری شواهد و مداخله‌ی قاطع سر فیلیپ، حقانیت ادموند اثبات می‌شود، میراث به صاحبش بازمی‌گردد و نظم اخلاقی مخدوش‌شده ترمیم می‌شود. درون‌مایه‌های رمان آشکار و منسجم‌اند. هویت و وراثت در مرکز روایت قرار دارند و مسیر قهرمان نشان می‌دهد که فضیلت اخلاقی، پیشاپیش نشانه‌ی مشروعیت است؛ گویی نجابت کردار، پیش‌درآمد نجابت خون است. عدالت و نظم اجتماعی نیز با پایان‌بندی ترمیم‌گرانه تثبیت می‌شوند؛ توطئه‌ها افشا می‌گردند و سلسله‌مراتب برحق از نو استقرار می‌یابد-تصویری که با ارزش‌های اخلاقی قرن هجدهم هم‌خوان است. در سطح زیبایی‌شناسی، ریو عامدانه عناصر ماورایی را مهار می‌کند: شبح‌ها و هراس‌ها حضور دارند، اما غالبا توضیح‌پذیر باقی می‌مانند و از افراط‌های شگفت‌انگیز فاصله می‌گیرند. این انتخاب، نه ضعف، بلکه موضعی نظری است؛ تلاشی برای حفظ تعلیق گوتیک در چارچوب منطق روایی و باور تاریخی. قدرت اثر در اهمیت تاریخی و انسجام اخلاقی آن است. بارون انگلیسی کهن به ژانر گوتیک جهت داد و نشان داد که وحشت می‌تواند با عقلانیت، شخصیت‌پردازی و اخلاق پیوند بخورد. البته برای خواننده‌ی امروز، وحشت ملایم و نثر رسمی دوره‌ای ممکن است کم‌رمق یا کند جلوه کند؛ اما همین ویژگی‌ها سندی از خاستگاه ژانر و معیارهای زیبایی‌شناختی زمانه‌اند. در جمع‌بندی، رمان کلارا ریو با تلفیق فضایی رازآلود، روایت منضبط و اخلاق‌گرایی روشن، جایگاهی متمایز در تکوین گوتیک اولیه دارد. این اثر نه‌تنها پلی میان افراط‌های آغازین ژانر و واقع‌گرایی روایی می‌سازد، بلکه با تأکید بر بازگشت عدالت و هویت برحق، الگویی پایدار برای رمان‌های گوتیک پسین فراهم می‌آورد و همچنان خواندنی و آموزنده باقی می‌ماند.