کتاب در حضور امر حسی

کتاب «پدیدارشناسی تجربه‌ی زیبایی‌شناختی» نوشته‌ی میکل دوفرن فیلسوف فرانسوی، از یک پرسش به‌ظاهر ساده آغاز می‌شود: وقتی انسان در برابر یک تابلوی نقاشی می‌ایستد یا به قطعه‌ای موسیقی گوش می‌سپارد، دقیقا چه اتفاقی در ادراک او رخ می‌دهد؟ این کتاب که در سال ۱۹۵۳ و در دو جلد منتشر شد، رساله‌ی دکتری دوفرن نیز بوده و به یکی از مفصل‌ترین و نظام‌مندترین کوشش‌ها برای واردکردن روش پدیدارشناسی هوسرلی به قلمرو زیبایی‌شناسی بدل شده است. برخلاف بسیاری از متون زیبایی‌شناسی که می‌کوشند معیارهایی برای تشخیص هنر خوب از هنر بد ارائه دهند، دوفرن چنین قصدی ندارد؛ دغدغه‌ی او توصیف دقیق ساختار خود تجربه است، نه داوری درباره‌ی ارزش آثار.
نقطه‌ی عزیمت دوفورن تمایزی است که میان «اثر هنری» و «ابژه‌ی زیبایی‌شناختی» می‌گذارد؛ از نظر او یک تابلو صرفا مجموعه‌ای از رنگ‌ها روی بوم است و یک قطعه‌ی موسیقی تنها نت‌هایی روی کاغذ؛ این‌ها اثر هنری‌اند، اما زمانی که مخاطب با آن‌ها مواجه می‌شود و آن‌ها را به شیوه‌ای زیبایی‌شناختی ادراک می‌کند، چیز تازه‌ای پدیدار می‌شود که دوفورن آن را ابژه‌ی زیبایی‌شناختی می‌نامد. این ابژه فقط در دل تجربه‌ی ادراکی تماشاگر متولد می‌شود و به‌گفته‌ی نویسنده، نوعی «شبه‌سوژه» است؛ چیزی که گویی خودش با مخاطب سخن می‌گوید و جهانی خاص خود را در برابر او می‌گشاید. همین ایده محور اصلی بخش نخست کتاب را شکل می‌دهد و دوفورن بر پایه‌ی آن، تحلیلی از هنرهایی چون موسیقی و نقاشی به‌دست می‌دهد و ساختار اثر هنری را در سطوح داده‌ی حسی، بازنمایی و بیان بررسی می‌کند.
بخش مهم دیگر کتاب به آنچه دوفرن «ادراک زیبایی‌شناختی» می‌نامد اختصاص دارد؛ فرایندی که او آن را در چند مرحله‌ی به‌هم‌پیوسته دنبال می‌کند. نخست، سطح «حضور» است؛ لحظه‌ای پیشاتأملی و بدن‌مند که در آن حواس، پیش از هر تحلیل ذهنی، با اثر مواجه می‌شوند؛ در این نقطه، تأثیر مرلوپونتی و تأکید او بر بدن‌مندی ادراک به‌روشنی دیده می‌شود.
سپس نوبت به «بازنمایی و خیال» می‌رسد، جایی که صورت‌ها و مفاهیم اثر شکل می‌گیرند اما آنچه دوفورن آن را عمیق‌ترین سطح تجربه می‌داند، «تأمل و احساس» است؛ لحظه‌ای که مخاطب با فضای عاطفی و آنچه او «جهان اثر» می‌نامد یکی می‌شود. در این نگاه احساس چیزی جدا از ادراک عقلانی یا واکنشی صرفا روان‌شناختی نیست، بلکه بخشی جدایی‌ناپذیر از نحوه‌ی حضور خود اثر در برابر ماست؛ رنگ، صدا، ریتم و شکل می‌توانند پیش از انتقال هرگونه معنای مفهومی، حال‌وهوایی خاص در مخاطب برانگیزند.
از دل همین توصیف چندلایه، دوفرن به پرسشی بنیادی‌تر می‌رسد: رابطه‌ی میان سوژه و ابژه در تجربه‌ی زیبایی‌شناختی چگونه است؟ او نشان می‌دهد که این رابطه را نمی‌توان به‌سادگی به دو قطب جدا از هم، یعنی اثر به‌عنوان شیء بیرونی و مخاطب به‌عنوان ناظری بیرونی، تقسیم کرد. اثر و مخاطب در جریان ادراک به هم گره می‌خورند؛ مخاطب اثر را می‌بیند یا می‌شنود، اما هم‌زمان خود او نیز از سوی اثر متأثر می‌شود.
به این ترتیب زیبایی‌شناسی دوفرن از یک بحث محدود درباره‌ی هنر فراتر می‌رود و به پرسش‌های گسترده‌تری درباره‌ی رابطه‌ی انسان با جهان، طبیعت، ادراک و بدن پیوند می‌خورد.
«پدیدارشناسی تجربه‌ی زیبایی‌شناختی» را می‌توان یکی از مراجع کلاسیک در سنت زیبایی‌شناسی پدیدارشناختی دانست؛ اثری که به‌جای تعریف زیبایی به‌مثابه ویژگی ثابت اشیا، تجربه‌ی زنده‌ی مواجهه با هنر را در کانون توجه قرار می‌دهد. دوفرن با ترکیب دقیق مفاهیمی از هوسرل، مرلوپونتی، سارتر و کانت، تصویری می‌سازد که در آن هنر نه موضوعی برای تحلیل صرفا عقلانی، بلکه چیزی است که پیش از هر تفسیری باید حس شود و تجربه گردد.