کتاب جستارهایی در باب تاریخ و فرهنگ

«جستارهایی در باب تاریخ و فرهنگ: پنجره‌ای به اندیشه امروز» اثری به قلم سید هاشم آقاجری است که از سوی نشر پنجره روانه بازار اندیشه شده و با عبور از الگوهای سنتی وقایع‌نگاری، تاریخ را نه به منزله ثبت تقویمی و روایت منفعلانه حوادث سپری‌شده، بلکه به مثابه شناخت تبیینی و تفهمی تجربه زیسته بشر برای ادراک اکنون و گشودن افق‌های پیش‌رو بازتعریف می‌کند.
آقاجری رسالت راستین مورخ معاصر را در این حقیقت جست‌وجو می‌نماید که تاریخ چیزی جز صیرورت، دگرگونی و شدن مدام انسان در بستر زمان نیست؛ از این رو، بازخوانی رخدادهای گذشته هرگز نباید به ذکر سرگذشت‌های منقطع از دغدغه‌های کنونی فروکاسته شود، بلکه باید پرسش‌های انضمامی و حیاتی روزگار ما را در برابر متون تاریخی قرار دهد تا امکان‌ها و ضرورت‌های تحول اجتماعی به روشنی آشکار گردند. نویسنده با تفکیک دقیق میان تاریخ‌نگاری روایتی بر این باور استوار پای می‌فشارد که مفاهیم، پایه و اساس سامان‌دهی نظریه‌اند و در پس هر روایت به ظاهر بی‌طرفانه، دستگاهی مفهومی و پیش‌فرضی نظری نهفته است؛ واقعیتی که اثبات می‌کند شناخت علمی رخدادها تنها از رهگذر پیوند ارگانیک میان چیستی، چگونگی و چرایی پدیده‌ها، کاربست روشمند نقد منابع و رهایی از ساده‌انگاری‌های تاریخی حاصل می‌شود. این کتاب در دوازده جستار به‌هم‌پیوسته، طیفی گسترده از گره‌گاه‌های فکری، هویتی و ساختاری جامعه ایران و جهان اسلام را به بوته نقادی می‌گذارد. مولف در بخش نخست، موانع اجتماعی و فرهنگی عدم شکوفایی تمدن اسلامی در قرون جدید را با تکیه بر تجارب انباشته در ایران واکاوی می‌کند و با بازخوانی پژوهش‌های مورخان شوروی پیرامون بحران‌های اجتماعی، ارضی و اقتصادی در عصر صفویه، ریشه‌های انسداد مادی جامعه را آشکار می‌سازد؛ سپس به نقادی رهیافت‌های شرق‌شناسانه در مواجهه با فرهنگ ملی می‌پردازد و پیوند میان موعودگرایی، مهدویت و فرجام‌شناسی را در منظومه فلسفه تاریخ معرفی می‌نماید. اثر با موشکافی مبانی تئوریک رفتار سیاسی عالمان شیعی امامی از سده چهارم تا هفتم هجری، تحولات تدبیر فکری فقیهان در نسبت با نهاد قدرت را تبیین می‌کند و در ساحت جامعه‌شناسی تاریخی، کشاکش بنیادین میان مولفه‌های ملیت، قومیت و مذهب را پیش چشم می‌نهد.
آقاجری پدیده ویرانگر خشونت را در دو افق مکمل تبارشناسی و پدیدارشناسی ریشه‌یابی می‌کند، نسبت میان قهر انقلابی، قهر نهادینه‌شده و امکان‌های اصلاحات مسالمت‌آمیز را مورد ارزیابی قرار می‌دهد و با هشدار نسبت به تقلیل فرهنگ به سیاست در گفتمان تهاجم فرهنگی، راهکارهای اصیل صیانت از هویت را تبیین می‌نماید. در واپسین گام، کتاب با بررسی شرایط امکان و امتناع گفت‌وگوی تمدن‌ها و تعمیق در پیوند میان تاریخ، تاریخیت و تاریخ‌نگاری در پرتو شاهکار فلسفی مارتین هایدگر، نشان می‌دهد که فهم زمانمندی هستی، شالوده هرگونه پژوهش تاریخی به شمار می‌رود. این اثر ارزنده اثبات می‌کند که تاریخ چراغ راه اندیشه‌ورزی امروز و قطب‌نمای رصد آینده است؛ تلاشی روشنگر که گواهی می‌دهد رهایی از جمود و نوسازی جامعه در گرو گفت‌وگویی خردورزانه، انتقادی و پیوسته با گذشته رقم می‌خورد.