کتاب محروسه معظمه: نقش قومس درسیاست‌های دولت اسماعیلیه نزاری

کتاب «محروسه معظمه: نقش قومس در سیاست‌های دولت اسماعیلیه نزاری» به قلم محمد صابر، اثری پژوهشی و بدیع از مجموعه «تاریخ میانه ایران» است. کتاب به شکل تحلیلی و جغرافیایی-سیاسی، به بازخوانی یکی از مهم‌ترین ارکان تداوم حیات دولت اسماعیلیه، یعنی ایالت استراتژیک قومس می‌پردازد و روایتی تازه از معادلات پیچیده‌ی قدرت در ایران قرون میانه ارائه می‌دهد.
برای درک اهمیت این پژوهش، کتاب ابتدا به بستر تاریخی شکل‌گیری نهضت‌ها اشاره می‌کند. در سده‌های اول و دوم هجری، قلمرو وسیع اسلامی تحت حاکمیت امویان و سپس عباسیان، شاهد موجی از جنبش‌های اعتراضی نظیر خوارج، کیسانیه و زیدیه بود. این جریانات که بازتابی از نارضایتی‌های عمیق اجتماعی و سیاسی بودند، غالبا در بستری مذهبی تبلور می‌یافتند. نهضت اسماعیلیه نیز به‌عنوان یکی از همین جریان‌های قدرتمند مخالف، توانست به پشتوانه فعالیت‌های منسجم فکری، عقیدتی و سیاسی، نقشی ماندگار در تاریخ ایران و اسلام ایفا کند. برخلاف تصور عمومی که دولت اسماعیلیه نزاری را صرفا یک تشکیلات انزواطلب و کوهستانی می‌پندارد، نویسنده نشان می‌دهد اسماعیلیان از ساختاری به‌شدت منسجم و مبتنی بر درک عمیق از جغرافیای فلات ایران برخوردار بوده‌اند. در این میان، ایالت قومس از قرن سوم هجری تا زمان یورش هلاکوخان مغول، کانون اصلی این برنامه‌ریزی هوشمندانه بود. وجود دژهای تسخیرناپذیری نظیر «قلعه گردکوه» در دامغان و انشعاب راه‌های کلیدی از این منطقه، قومس را در نگاه حسن صباح و جانشینانش به گوهری بی‌بدیل تبدیل کرده بود. نویسنده به‌خوبی تبیین می‌کند قومس برای نزاریان چیزی بیش از قلمرویی محلی بود؛ این ایالت در واقع قلب تپنده‌ و ستون فقرات اقتصادی دولت الموت به شمار می‌رفت. قومس به‌عنوان محور لجستیکی، شرق و غرب قلمرو پراکنده‌ی نزاری را به یکدیگر متصل می‌کرد. تسلط بر شاهراه‌های تجاری، بهره‌برداری از ظرفیت‌های کشاورزی و معدنی، و ایجاد شبکه‌ای دفاعی از قلعه‌ها، این منطقه را به اهرم اصلی سیاست خارجی اسماعیلیان در برابر قدرت‌های بزرگ بدل کرده بود. جایگاه قومس چنان حیاتی بود که در واپسین سال‌های حیات سیاسی دولت نزاری، آخرین نقطه اتکا و امید آن‌ها برای مقاومت یا مذاکره با مغولان محسوب می‌شد.
علاوه بر این، کتاب بخش‌هایی را به سرنوشت نزاریان در دوران پس از سقوط الموت اختصاص داده است. بررسی چگونگی بازسازی تشکیلاتی آن‌ها پس از توفان مغول و تداوم حیاتشان تا سده‌های 19 و 20 میلادی از جمله وضعیت آن‌ها در دهه‌های نخستین عصر قاجار و تبدیل‌شدنشان به جمعیتی معتبر در شبه‌قاره هند از دیگر مباحث ارزشمند این پژوهش است. در نهایت، «محروسه معظمه» به مخاطب ثابت می‌کند‌ دوام شگفت‌انگیز و دویست ساله دولت اسماعیلیه نزاری، بیش از هر عامل دیگری، وام‌دار انتخاب آگاهانه و استقرار در ناحیه استراتژیک قومس بوده است؛ انتخابی بی‌نظیر که اسماعیلیان را از یک گروه معترض محلی، به بازیگری تعیین‌کننده و قدرتمند در عرصه سیاسی ایران قرون میانه ارتقا داد.