کتاب تصورات رقیب از خاورمیانه

پایه‌ریزی یک درک درست از تحولات معاصر جهان، پیش از آنکه نیازمند بررسی زرادخانه‌ها یا قراردادهای نفتی باشد، به واکاوی شیوه‌ای بستگی دارد که جغرافیا و فرهنگ‌های غیرغربی در ذهن نخبگان غربی تصویر، دسته‌بندی و روایت شده‌اند. کتاب «تصورات رقیب از خاورمیانه (تاریخ و سیاست شرق‌شناسی)» به نویسندگی زکری لاکمن، دقیقا دست روی همین نقطه‌ی حساس گذاشته که هدفش کالبدشکافی عمیق نحوه‌ی شکل‌گیری مفهوم شرق‌شناسی در غرب است. لاکمن به عنوان یک تاریخ‌نگار و استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه نیویورک، با لحنی محققانه و صمیمی نشان داده که چگونه دانش غربی‌ها درباره‌ی اسلام و جهان عرب در طول قرن‌ها هرگز یک علم بی‌طرف نبوده است. او با تکیه بر اسناد آکادمیک و تاریخی ثابت می‌کند که این گزاره‌های به ظاهر علمی، همواره با منافع سیاسی، پروژه‌های استعماری و هویت‌سازی‌های ایدئولوژیک غرب گره خورده‌اند.
هسته‌ی مرکزی این تحلیل عمیق بر تبیین جنگ‌های فرضی و پارادایم‌های متضادی استوار است که در طول تاریخ برای فهم و تعریف خاورمیانه شکل گرفته‌اند. زکری لاکمن روایت دست‌اول خود را از اولین برخوردهای خصمانه و الهیاتی میان جهان مسیحیت و خلافت‌های اسلامی در قرون وسطی آغاز می‌کند؛ دورانی که شرق در ذهن اروپایی‌ها صرفا به عنوان یک دشمن مذهبی و تهدیدی برای بقای غرب تصویر می‌شد. با ورود به عصر روشنگری و آغاز دوران استعمار اروپایی، این تصویر تغییر شکل داد و خاورمیانه به جامعه‌ای ایستا، عقب‌مانده، غرق در استبداد شرقی و نیازمند سرپرستی متمدن‌کننده‌ی غربی تبدیل شد تا توجیهی برای لشکرکشی‌ها فراهم آید. نویسنده با ترکیب جملات کوتاه استدلالی و گزاره‌های بلند تاریخی، مانع از یکنواختی متن می‌شود؛ به‌ویژه زمانی که به تغییر جهت بزرگ این رشته پس از جنگ جهانی دوم می‌پردازد. در این بخش او با جزئی‌نگری تشریح می‌کند که چگونه مرکز ثقل شرق‌شناسی کلاسیک از دانشگاه‌های پاریس و لندن به بازوهای سیاست‌گذاری در واشنگتن منتقل شد و تحت عنوان جدید مطالعات منطقه‌ای، رسما به ابزار دست طراحان جنگ سرد، دکترین‌های امنیتی آمریکا و مهار بحران‌های نفتی تبدیل گشت.
در نقد ساختاری و بررسی پیام معنایی این کتاب، برجسته‌ترین ویژگی لاکمن، رویکرد انتقادی و در عین حال منصفانه‌ی او به میراث ماندگار ادوارد سعید و کتاب جریان‌ساز او یعنی شرق‌شناسی است. لاکمن از یک سو ارزش کار سعید را در افشای پیوند وثیق میان دانش و قدرت با استفاده از نظریه‌های پساساختاری ستایش می‌کند و از سوی دیگر ضعف‌های ساختاری آن را کالبدشکافی می‌نماید. او لایه‌های پنهان بحث‌های پسا-سعید را باز کرده و نشان می‌دهد که شرق‌شناسی یک توده‌ی صلب، یکدست و یک‌طرفه نبوده، بلکه همواره تصورات رقیب و متضادی در درون خود آکادمی‌های غربی در جریان بوده است که برای کسب مشروعیت با هم مبارزه می‌کرده‌اند. با این حال او با ظرافت توضیح می‌دهد که چگونه خطای شناختی و قیاس‌های باطل کارشناسان نومحافظه‌کار و تئوریسین‌های با نفوذی چون برنارد لوئیس در ترویج مفاهیمی مثل برخورد تمدن‌ها، ذهنیت حاکمیت آمریکا را پیش از ۱۱ سپتامبر مسموم کرد و مسیر درک واقعیت‌های این جغرافیا را به سمت فجایعی مانند اشغال عراق سوق داد.