کتاب یهودیان و ایران کهن

«یهودیان و ایران کهن» کتابی تخصصی مشتمل بر پنج جستار از خاورشناسان و باستان‌شناسان برجسته اودد لیپشیتس، گئو ویدن‌گرن و شائول شاکد با برگردان و تدوین ایرج عنایتی‌زاده است که پیوندهای تاریخی، ژئوپلیتیکی، زبانی و الهیاتی میان قوم یهود و شاهنشاهی‌های ایران باستان را از عصر کوروش هخامنشی تا زوال ساسانیان معرفی می‌کند. این اثر، حضور دیرپای یهودیان در گستره فلات ایران و بین‌النهرین را نه صرفا حکایت پناهگاهی امن یا اقلیتی منفعل، بلکه روایتی پرتنش از همزیستی، دادوستد فکری، رقابت‌های سیاسی و چالش‌های هویتی بازمی‌خواند؛ بستری زنده که جغرافیای کهن ایران را به پلی میان تمدن‌های شرق و غرب و کانون بازآفرینی باورهای دینی بدل ساخت. در کانون این بررسی‌ها، اودد لیپشیتس با تکیه بر یافته‌های باستان‌شناختی و جغرافیای تاریخی، سیاست‌های کلان امپراتوری هخامنشی را در سازماندهی مجدد لوانت و اسکان جمعیت در فلسطین به سنجش می‌کشد؛ تحلیلی مقایسه‌ای که نشان می‌دهد چگونه پس از دگرگونی‌های اداری آغازشده از عصر تیگلات پیلسر سوم آشوری، انقباض سلطه مصر و هجوم‌های ویرانگر نبوکدنصر بابلی، شاهان هخامنشی با درک موقعیت سوق‌الجیشی مناطق کوهستانی و راه‌های تجاری ساحلی، ثباتی پایدار در منطقه برقرار کردند.
لیپشیتس همچنبن اثبات می‌نماید که بازگشت تبعیدیان از بابل و تجدید بنای معبد، فراتر از کنشی صرفا دینی، بخشی از راهبرد ژئوپولیتیکی امپراتوری بود که اورشلیم را در میانه سده پنجم پیش از میلاد از یک سکونتگاه کم‌رونق روستایی و مرکزی صرفا آیینی، به قلعه‌ای مستحکم و پایتخت اداری و سیاسی استان یهودیه در برابر رقبایی چون سامریه ارتقا بخشید. در امتداد این خط سیر، گئو ویدن‌گرن با بهره‌گیری از اسناد تاریخی و تحلیل‌های زبان‌شناختی، زیست یهودیان را در شاهنشاهی ساسانی بررسی می‌نماید؛ دورانی پیچیده که در آن جوامع یهودی مستقر در نقاط حساس میان‌رودان، از یک‌سو به مثابه وزنه‌ای سیاسی و متحدانی کارآمد در منازعات فرسایشی علیه امپراتوری روم به کار گرفته می‌شدند و از سوی دیگر، در کشاکش پافشاری بر شریعت خود، مهار شورش‌های داخلی و مواجهه با انحصارطلبی طبقه حاکم و ارتدوکسی مزدیسنا، روابطی آمیخته از تعامل و تنش را از سر می‌گذراندند.
جستارهای شائول شاکد، ژرفای دادوستدهای معرفتی و زبانی میان یهودیت و آیین زرتشتی را آشکار می‌سازد؛ تأثیراتی دگرگون‌ساز که مفاهیم فرجام‌شناسی چون رستاخیز، روز داوری و منجی‌گرایی را در الهیات یهودی تثبیت نمود، ردپای واژگان و مضامین ایرانی را در کتب مقدس نظیر سفر استر بر جای گذاشت و زمینه‌ساز ترجمه‌های فارسی میانه از کتاب مقدس گردید؛ فرایندی که در سده‌های پایانی عهد ساسانی و آغاز دوره اسلامی با ردیه‌های کلامی و مناظرات تند زرتشتیان علیه باورهای یهودی همراه شد. این کتاب، با کنار هم نهادن داده‌های باستان‌شناسی، کتیبه‌ها و متون الاهیاتی، افقی نو پیش روی پژوهشگران تاریخ ادیان و فرهنگ خاورمیانه می‌گشاید و گواهی می‌دهد که هویت، اندیشه و کتب مقدس در پیوند ارگانیک با امپراتوری‌ها و دادوستدهای تاریخی شکوفا شده‌اند.