کتاب فرایند طراحی‌ تئاتر‏‫

«فرایند طراحی تئاتر» نوشتهٔ ریتا کوگلر کارور کتابی آموزشی دربارهٔ سازوکار عملی تولید تئاتر است؛ از لحظه‌ای که یک ایده باید به زبان بصری تبدیل شود تا زمانی که نور، دکور، لباس، صدا، ابزارهای صحنه و نیروی انسانی در اجرای نهایی به یکدیگر می‌رسند. کتاب با ترجمهٔ مصطفی مرادیان و مریم نخبه‌دهقان از سوی نشر نیماژ منتشر شده است. عنوان اصلی اثر «مبانی فنون صحنه: راهنما و مرجعی برای تولید تئاتر» است و همین عنوان انگلیسی دامنهٔ واقعی کتاب را بهتر نشان می‌دهد: با اثری روبه‌رو نیستیم که تنها دربارهٔ طراحی صحنه به معنای محدود آن باشد؛ کوگلر می‌خواهد تصویری نسبتا جامع از پشت صحنهٔ تئاتر و رابطهٔ میان شاخه‌های مختلف تولید ارائه کند. کتاب از تاریخ تئاتر آغاز می‌کند؛ نه برای آنکه تاریخ مستقلی از نمایش بنویسد، بلکه برای نشان‌دادن اینکه شکل صحنه، امکانات فنی و شیوهٔ ارتباط با تماشاگر چگونه در دوره‌های مختلف تغییر کرده‌اند. از تئاتر یونان و روم و نمایش‌های قرون وسطی تا کمدیا دل‌آرته، رنسانس، سنت‌های آسیایی و گونه‌های جدید فضای اجرا مرور می‌شوند. پس از آن بحث به انواع صحنه می‌رسد: صحنهٔ قاب‌عکسی، میدانی، سه‌سویه، بلک‌باکس و فضاهای محیطی. این بخش پایه‌ای برای بحث اصلی کتاب است؛ زیرا طراحی در نگاه کوگلر همیشه درون یک فضای مشخص و با مجموعه‌ای از محدودیت‌های واقعی اتفاق می‌افتد. یکی از ایده‌های محوری کتاب «همکاری» است. در تئاتر، طراح صحنه نمی‌تواند مستقل از طراح نور کار کند، همان‌طور که لباس، رنگ، صدا، حرکت بازیگر و معماری صحنه را نمی‌توان کاملا از هم جدا کرد. کوگلر طراحی را زنجیره‌ای از تصمیم‌های مرتبط می‌بیند. یک رنگ ممکن است روی کاغذ درست به نظر برسد اما زیر نور صحنه نتیجه‌ای دیگر بدهد؛ یک دکور ممکن است از نظر بصری جذاب باشد اما حرکت بازیگر یا تعویض صحنه را مختل کند. بنابراین زیبایی‌شناسی برای او همیشه باید با امکان اجرا، ایمنی و منطق تولید سازگار شود. بعد از مباحث مقدماتی، کتاب به زبان بصری طراحی وارد می‌شود: ترکیب‌بندی، مقیاس، نظریهٔ رنگ، طراحی دستی، رندر و ترسیم فنی. سپس مسیر از طراحی روی کاغذ به اجرای واقعی منتقل می‌شود. ابزارها و مواد، ساخت دکور، رنگ‌آمیزی، تجهیزات صحنه و مسائل ایمنی توضیح داده می‌شوند و پس از آن نورپردازی، لباس، گریم، صدا و جلوه‌های ویژه موضوع بحث قرار می‌گیرند. در نسخه‌های جدیدتر اثر، مباحث مربوط به پروجکشن، فناوری دیجیتال، تورهای نمایشی و مدیریت تولید نیز گسترش یافته‌اند. ساختار کتاب عمدا از ایده به ماده حرکت می‌کند: آنچه ابتدا یک تصور بصری است باید در پایان به چیزی تبدیل شود که بتوان آن را ساخت، روشن کرد، پوشید، شنید و هر شب دوباره اجرا کرد. این رویکرد عملی با سابقهٔ حرفه‌ای نویسنده ارتباط مستقیم دارد. ریتا کوگلر کارور طراح نور و فعال حرفه‌ای تولید تئاتر است و در برادوی، آف‌برادوی، تئاتر منطقه‌ای، اپرا و رقص فعالیت کرده است. او برای طراحی نور نیز جایزهٔ امی دریافت کرده و تحصیلات عالی خود را در دانشگاه نیویورک گذرانده است. کتاب از همین تجربه تغذیه می‌کند و به همین دلیل بسیاری از توضیحات آن به جای بحث انتزاعی دربارهٔ هنر طراحی، مستقیما سراغ مسئله‌هایی می‌روند که دانشجو یا عضو یک گروه اجرایی با آنها مواجه می‌شود. مزیت مهم «فرایند طراحی تئاتر» گستردگی آن است. دانشجوی تازه‌وارد می‌تواند بفهمد واحدهای مختلف تولید چه می‌کنند و چگونه به هم وابسته‌اند؛ کسی که در یکی از شاخه‌ها کار می‌کند نیز تصویری از حوزه‌هایی پیدا می‌کند که معمولا خارج از تخصص او قرار دارند. استفاده از نمونه‌های تصویری، مراحل گام‌به‌گام، تمرین‌ها و پرسش‌های آموزشی نیز نشان می‌دهد که کتاب اساسا برای آموزش دانشگاهی و کارگاهی طراحی شده است. ناشر اصلی نیز آن را منبع مقدماتی برای درس‌های فنون صحنه و تولید تئاتر معرفی می‌کند. همین جامعیت محدودیت کتاب را نیز می‌سازد. اثری که می‌خواهد از تاریخ صحنه تا نور، صدا، لباس، گریم، مدیریت و مسیر شغلی را پوشش دهد، ناچار در بعضی حوزه‌ها به سطح مقدماتی بسنده می‌کند. بنابراین نباید آن را جایگزین منابع تخصصی طراحی نور، طراحی صحنه یا مهندسی و ایمنی صحنه دانست. افزون بر این، بخشی از استانداردهای فنی، تجهیزات و مناسبات حرفه‌ای کتاب از فضای تولید تئاتر در آمریکا می‌آید و خوانندهٔ ایرانی باید میان اصل فنی و شرایط نهادی خاص آن محیط تفاوت بگذارد. ترجمهٔ فارسی نیز از این جهت جالب است که مرادیان دربارهٔ لحن عامیانه و طنزآمیز متن اصلی سخن گفته و توضیح داده مترجمان کوشیده‌اند آن را در فارسی قدری رسمی‌تر کنند. این تصمیم شاید از شوخ‌طبعی متن اصلی بکاهد، اما برای کتابی که قرار است در محیط آموزشی فارسی استفاده شود، می‌تواند اصطلاحات و توضیحات را