کتاب The Railway Children

«بچه‌های راه‌آهن» از یک جابه‌جایی اجباری آغاز می‌شود؛ جابه‌جایی‌ای که سه کودک را از زندگی امن و مرفه حومه‌ی لندن به خانه‌ای کوچک در روستا می‌برد و ناخواسته آنان را با جهانی بزرگ‌تر از خانواده‌ی خودشان آشنا می‌کند. ادیث نزبیت این رمان را نخست در سال ۱۹۰۵ به‌صورت دنباله‌دار در The London Magazine منتشر کرد و نسخه‌ی کتابی آن در ۱۹۰۶ منتشر شد. آنچه در ظاهر داستانی ماجراجویانه درباره‌ی کودکان و قطارهاست، به‌تدریج به روایتی درباره‌ی فقدان امنیت، مسئولیت‌پذیری، تفاوت طبقاتی و نحوه‌ی رشد کودکان در مواجهه با بحران تبدیل می‌شود. روبرتا، پیتر و فیلیس در آغاز کودکانی معمولی‌اند که همراه پدر و مادرشان در خانه‌ای راحت زندگی می‌کنند. هنگامی که پدر خانواده به شکلی ناگهانی از زندگی آنان ناپدید می‌شود، مادر ناچار است فرزندان را به خانه‌ای روستایی به نام «سه دودکش» ببرد. کودکان از دلیل کامل این تغییر خبر ندارند و مادر نیز می‌کوشد آنان را از بخش‌هایی از بحران خانواده دور نگه دارد. آن‌ها خیلی زود راه‌آهن نزدیک خانه را کشف می‌کنند و ایستگاه، قطارها و آدم‌هایی که پیرامون آن کار می‌کنند به بخش مهمی از زندگی روزانه‌شان تبدیل می‌شوند. راه‌آهن در رمان فقط پس‌زمینه‌ی ماجراها نیست. در آغاز، قطار برای کودکان وسیله‌ای است که فاصله‌ی میان زندگی تازه و دنیای ازدست‌رفته‌ی آنان را یادآوری می‌کند؛ قطار لندن را به جایی دور اما دسترس‌پذیر تبدیل می‌کند. با پیش‌رفتن داستان، همین شبکه‌ی آهنی به مسیری برای شکل‌گیری رابطه با دیگران بدل می‌شود. بچه‌ها با کارکنان ایستگاه، به‌خصوص باربری به نام پرکس، و مرد سالخورده‌ای که از قطار برایشان دست تکان می‌دهد آشنا می‌شوند. هر ملاقات جهان اجتماعی آنان را کمی گسترده‌تر می‌کند. نزبیت کودکانش را موجوداتی آرمانی و بی‌خطا نمی‌سازد. آن‌ها کنجکاوند، اشتباه می‌کنند، گاه بدون درک کامل پیامد رفتارشان وارد ماجرا می‌شوند و سپس مجبور می‌شوند مسئولیت تصمیم‌های خود را بپذیرند. همین کیفیت به رمان زندگی می‌دهد. بزرگ‌شدن در «بچه‌های راه‌آهن» حاصل یک درس اخلاقی مستقیم نیست؛ نتیجه‌ی مجموعه‌ای از مواجهه‌هاست که طی آن کودکان متوجه می‌شوند مشکلات دیگران نیز به اندازه‌ی غم خودشان واقعی است. یکی از ویژگی‌های متمایز نزبیت، ترکیب ماجراجویی کودکانه با آگاهی اجتماعی است. کاهش ناگهانی سطح زندگی خانواده، آشنایی با کارکنان راه‌آهن، مشکلات اقتصادی دیگران و مواجهه با افرادی که در موقعیت‌های دشوار قرار گرفته‌اند، تفاوت‌های طبقاتی را وارد جهان داستان می‌کند، بی‌آنکه رمان به خطابه‌ای سیاسی تبدیل شود. پیشینه‌ی خود نزبیت در حلقه‌های سوسیالیستی و عضویت او و همسرش در انجمن فابیان نیز بخشی از زمینه‌ای است که حساسیت اجتماعی آثارش را قابل فهم می‌کند. رمان بااین‌حال کاملا متعلق به فضای ادبی و اجتماعی آغاز قرن بیستم بریتانیاست. برخی الگوهای خانوادگی، مناسبات طبقاتی و تصور آن از رفتار «شایسته» کودکان برای خواننده‌ی امروز تاریخی به نظر می‌رسند و گاه احساسات‌گرایی اثر پررنگ می‌شود. اما آنچه کتاب را زنده نگه داشته، صدای روایی گرم، طنز ملایم و استقلالی است که برای شخصیت‌های کودک قائل می‌شود. نزبیت اجازه می‌دهد آن‌ها جهان را خودشان کشف کنند، حتی زمانی که هنوز تمام حقیقت را درباره‌ی آن نمی‌دانند. «بچه‌های راه‌آهن» در نهایت داستان کودکانی است که ابتدا منتظرند زندگی قدیمی‌شان بازگردد، اما در همین انتظار شروع به ساختن زندگی تازه‌ای می‌کنند. شاید راز ماندگاری کتاب نیز در همین جابه‌جایی آرام باشد: گاهی رشد زمانی آغاز می‌شود که جهان دیگر حاضر نیست همان شکلی را داشته باشد که پیش‌تر می‌شناختیم.