کتاب کاشی کاری قاجاری

دوره قاجار در تاریخ هنر ایران، همواره دوره‌ای بحث‌برانگیز بوده است. برخی آن را عصر افول و التقاط بی‌مایه می‌دانند و برخی آن را عصر شکوفایی رنگ، تنوع و ارتباط با جهان مدرن. اما در یک نقطه، همه منتقدان و علاقه‌مندان اتفاق نظر دارند: کاشی کاری قاجاری بی‌نظیر است.

کتاب «کاشی کاری قاجاری» نوشته محمدرضا ریاضی مرجع جامع و مصوری است که به تمام ابعاد این هنر شگفت‌انگیز می‌پردازد. این کتاب که توسط نشر یساولی منتشر شده، برای پژوهشگران، هنرمندان و هر عاشق هنر ایرانی، یک گنجینه ارزشمند محسوب می‌شود. کتاب با قطع وزیری (۱۴×۲۱ سانتی‌متر حدودی) منتشر شده است.

قطع وزیری کلاسیک، برای یک کتاب مرجع با ۳۴۲ صفحه، هم قابل حمل است و هم فضای کافی برای نمایش تصاویر فراهم می‌کند. جلد سخت کتاب نشان از ماندگاری و ارزش علمی آن دارد. اما مهم‌ترین ویژگی فیزیکی این کتاب، کاغذ گلاسه است. کاشی کاری هنری است که زیبایی آن در رنگ‌های زنده (لاجوردی، فیروزه‌ای، زرد نارنجی، قرمز شنگرفی و سبز زمردی) و لعاب‌های براق آن است. این زیبایی فقط روی کاغذ گلاسه با کیفیت بالا قابل انتقال است و کتاب در این زمینه بسیار موفق عمل کرده است.

محمدرضا ریاضی، مولف کتاب، پژوهشگر برجسته هنرهای سنتی ایران است. او سال‌ها در زمینه کاشی کاری تحقیق میدانی کرده و از صدها بنای قاجاری در شهرهای مختلف ایران (تهران، شیراز، اصفهان، کاشان، تبریز، مشهد و قم) عکس و مستندات جمع‌آوری کرده است. نتیجه این پژوهش، کتابی است که از جنبه‌های مختلف به کاشی کاری قاجاری می‌پردازد.

ساختار کتاب در هفت فصل تنظیم شده است.

فصل اول: تاریخچه و ریشه‌ها (از کاشی کاری سلجوقی و صفوی تا تحولات دوره قاجار).

فصل دوم: تکنیک‌ها و مواد (کاشی هفت رنگ، معرق، الوان، زرین فام، و تکنیک‌های جدید مثل چاپی و هفترنگ صنعتی).

فصل سوم: نقوش و مضامین (بررسی نقوش سنتی اسلیمی و ختایی در کنار مضامین جدید مثل فرنگی‌کاری، گل و مرغ واقع‌گرایانه، چشم‌اندازهای اروپایی، شکارگاه‌ها و حتی پرتره افراد).

فصل چهارم: رنگ‌شناسی (تحلیل پالت رنگی خاص دوره قاجار: ورود رنگ‌های جدید مثل زرد کرومی، نارنجی سوخته، صورتی و سبز روشن).

فصل پنجم: بناهای شاخص (بررسی کاشی کاری‌های کاخ گلستان، مسجد سپهسالار (شهید مطهری)، عمارت مسعودیه، خانه‌های قاجاری کاشان و اصفهان، و امامزاده‌های متعدد).

فصل ششم: کاشی‌کاران برجسته (معرفی اساتید بزرگی مثل علی محمد اصفهانی، استاد حسن معرق‌کار، و میرزا آقا).

فصل هفتم: حفاظت و مرمت (آسیب‌شناسی و روش‌های مرمت کاشی‌های قاجاری). نقطه قوت این کتاب، توجه به نوآوری‌های دوره قاجار است.

برخلاف تصور رایج که کاشی کاری قاجاری را صرفا افول کاشی کاری صفوی می‌داند، ریاضی نشان می‌دهد که در این دوره تکنیک‌های جدیدی ابداع شد (مثل کاشی هفترنگ صنعتی و چاپی)، رنگ‌های تازه‌ای وارد پالت هنرمندان شد، و مضامین کاملا نوظهوری (از منظره‌های فرنگی گرفته تا کشتی‌های بخار و ساختمان‌های اروپایی) بر کاشی‌ها نقش بست.

این نشان می‌دهد که کاشی‌کاران قاجاری در برابر تجدد و جهان‌بینی جدید، منفعل نبودند، بلکه خلاقانه از آن استقبال کردند. اگر دانشجو یا پژوهشگر هنر اسلامی و تاریخ ایران هستید، این کتاب یک منبع دست اول و جامع است. اگر هنرمند سفالگر یا کاشی‌کار هستید، این کتاب آلبوم ایده‌های تمام‌نشدنی از ترکیب رنگ و نقش است. و اگر فقط عاشق قدم زدن در خانه‌های قدیمی و تماشای کاشی‌های رنگارنگ هستید، این کتاب به شما می‌گوید که پشت هر کاشی چه داستانی نهفته است.

نشر یساولی با انتشار این کتاب، یک اثر ماندگار در حوزه هنر قاجار به کتابخانه ایران افزوده است.