کتاب شب طولانی

رمان «شب طولانی» نوشته‌ی سیامک گلشیری از دل یک بعدازظهر معمولی و با یک زنگ تلفن ساده شروع می‌شود، زنگی که قرار است یک روز عادی در روزهای پایانی سال را به کابوسی کش‌دار و ذهنی تبدیل کند. راوی قصه،پ نویسنده‌ای اصفهانی است که حالا در شلوغی تهران زندگی می‌کند و این تماس تلفنی،پ او را برای یک قرار ملاقات در ساعت ده شب با مردی به نام مهران وکیلی آماده می‌کند. فاصله‌ی زمانی بین ساعت سه بعدازظهر تا رسیدن به آن قرار شبانه، بستر اصلی تمام اتفاقات رمان است. زمان در اینجا مثل یک کشوی پر از خرت‌وپرت‌های قدیمی بیرون کشیده می‌شود و راوی در این چند ساعت انتظار، به جای اینکه فقط گوشه‌ای بنشیند، در ذهنش سفری طولانی را آغاز می‌کند تا تکه‌های پراکنده‌ی گذشته را کنار هم بچیند.
ما با یک خط زمانی بسیار فشرده روبه‌رو هستیم. همه‌چیز در یک نیم‌روز می‌گذرد. اما همین زمان محدود بهانه‌ای می‌شود تا لایه‌های تاریک و پنهان زندگی آدم‌هایی که در ظاهر هیچ مشکلی ندارند، یکی‌یکی روی آب بیاید. فضاسازی داستان پر از حس انتظار، دلهره‌ای پنهان و تعلیقی است که نه از دل یک جنایت، بلکه از دل سکوت‌ها و نگفته‌های روزمره‌ی تهرانی بیرون می‌آید. انگار نویسنده دوربینی را در ذهن راوی کار گذاشته تا بدون دخالت و قضاوت، فقط رفت‌وآمد آدم‌ها و سایه‌ی سنگین گذشته روی زمان حال را ثبت کند.
مهران وکیلی همان مردی که آن سوی خط تلفن منتظر دیدار است، نقطه‌ی ثقل تمام این خاطرات و درگیری‌های ذهنی محسوب می‌شود. آشنایی راوی با وکیلی به یک سفر ساده‌ی اتوبوس از تهران به اصفهان برمی‌گردد؛ دیداری گذرا که بعدها به رفت‌وآمدهای مداوم به خانه‌ی وکیلی کشیده می‌شود. داستان تصویر مردی را نشان می‌دهد که میان دو دنیای کاملا متفاوت گیر افتاده و توانایی انتخاب قطعی ندارد. از یک طرف زندگی مدرن و تازه‌ای در تهران با همسر جدیدش ساخته است و از طرف دیگر ریشه‌های عاطفی‌اش در اصفهان، پیش دختر و همسر سابقش، جا مانده است. این سرگردانی و تعلق‌خاطر دوگانه، آرام‌آرام مثل یک خوره روح وکیلی را می‌جود. گلشیری با زیرکی خاصی این دوپارگی را به تصویر می‌کشد و نشان می‌دهد که چطور تصمیم‌های گذشته می‌توانند مثل یک بختک تمام آینده‌ی یک انسان را تسخیر کنند. روابط در این داستان ظاهری آرام و متمدنانه دارند، اما وقتی به عمق آن‌ها نگاه می‌کنیم، متوجه می‌شویم که هر کدام از این شخصیت‌ها در جزیره‌ی تنهایی خودشان حبس شده‌اند.
آدم‌های این رمان مدام در حال معاشرت، حرف زدن و وقت گذراندن با یکدیگر هستند، اما در واقع هیچ ارتباط واقعی و قلبی میان آن‌ها جریان ندارد. انگار هر کس دیواری نامرئی دور خودش کشیده و فقط از پشت یک شیشه‌ی مات به بقیه نگاه می‌کند. برای نشان دادن این فضای سرد و رازآلود، نیازی به اتفاقات عجیب‌وغریب نیست؛ ترس و اضطرابی که در لابه‌لای کلمات کتاب حس می‌شود، همان ترس ملموس انسان مدرن از ناشناخته‌های زندگی است. دلهره‌ی این که آیا کسی که سال‌هاست کنار ما نفس می‌کشد را واقعا می‌شناسیم؟ راوی بی‌طرف داستان مثل یک روان‌کاو ساکت، فقط می‌بیند و می‌شنود. او به ما نشان می‌دهد که چطور آدم‌ها می‌توانند در اوج شلوغی و ارتباط، بی‌اندازه بی‌کس باشند. تمام آن فلش‌بک‌ها و بازگشت‌های ذهنی به گذشته، در واقع ابزاری هستند تا بفهمیم پشت هر لبخند یا عصبانیت لحظه‌ای، چه کوهی از درد و سرکوب پنهان شده است. این سبک از روایت روان‌شناختی باعث می‌شود تا خواننده هم مثل راوی، مدام در حال کشف کردن و کنار زدن لایه‌های پنهان شخصیت‌ها باشد و هر لحظه منتظر بماند تا راز بزرگی از زیر این خاکستر بیرون بپرد.
خواندن کتاب «شب طولانی» شبیه نشستن در یک کافه‌ی نیمه‌تاریک و گوش دادن به حرف‌های غریبه‌ای است که ناگهان سفره‌ی دلش را برای شما باز می‌کند؛ غریبه‌ای که شاید هیچ‌وقت دیگر او را نبینید، اما حرف‌ها و نگاه پر از تردیدش تا مدت‌ها در ذهن شما باقی می‌ماند. گاهی اوقات برای فهمیدن عمیق‌ترین زخم‌های یک انسان، نیازی به سال‌ها هم‌نشینی نیست؛ فقط کافی است یک شب پرالتهاب، چند ساعت انتظار کشنده و یک ذهن بیدار داشته باشید تا ببینید پشت نقاب آدم‌های معمولی، چه تراژدی‌های خاموشی در حال رخ دادن است و همین بیداری ناگهانی است که تا مدت‌ها بعد از بستن کتاب رهایتان نخواهد کرد.