کتاب خطاط ولتر

«خطاط ولتر» رمانی است دربارهٔ لحظه‌ای که دست انسان هنوز می‌نویسد، اما ماشین آرام‌آرام می‌آموزد از انسان تقلید کند. پابلو د سانتیس این تنش را در فرانسهٔ عصر روشنگری قرار می‌دهد؛ زمانی که کلمه، کتاب و استدلال می‌توانند ابزار مقابله با تعصب باشند، اما همان جهان عقلانی در حال ساختن دستگاه‌ها و آدم‌واره‌هایی است که مرز میان موجود زنده و سازوکار مکانیکی را مبهم می‌کنند. حاصل، رمانی تاریخی با عناصر معمایی، گوتیک و خیال‌پردازانه است که بیش از بازسازی دقیق یک دوره، از قرن هجدهم برای پرسیدن سوال‌هایی دربارهٔ نوشتن، قدرت و انسان استفاده می‌کند. راوی داستان جوانی به نام دالسیوس است؛ خطاطی که پس از ماجرایی نامتعارف سرانجام به استخدام ولتر درمی‌آید. وظیفهٔ او ظاهرا مرتب‌کردن اسناد، نسخه‌برداری و رسیدگی به مکاتبات فیلسوف است، اما خیلی زود کار دیگری به او سپرده می‌شود. ولتر از او می‌خواهد دربارهٔ ماجرایی تحقیق کند که ریشه‌اش در پروندهٔ واقعی ژان کالاس است: بازرگان پروتستانی اهل تولوز که در فضایی آکنده از تعصب مذهبی به قتل پسرش متهم و اعدام شد و ولتر بعدها برای اعادهٔ حیثیت او مبارزه کرد. د سانتیس این واقعهٔ تاریخی را نقطهٔ عزیمت قرار می‌دهد و پیرامون آن شبکه‌ای خیالی از توطئه، گروه‌های مذهبی، مخترعان، جلادان، کتاب‌فروشان و سازندگان آدم‌واره‌ها می‌سازد. اما موتور واقعی رمان خود خطاطی است. مرکب در این جهان فقط چیزی برای ثبت کلمات نیست: می‌تواند ناپدید شود، بدرخشد، پنهان کند یا حتی بکشد. شکل حروف، جنس کاغذ، ابزار نوشتن و رابطهٔ میان دست و نوشته بار روایی پیدا می‌کنند. این علاقه تصادفی نیست. د سانتیس گفته است که ایدهٔ «خطاط ولتر» از پروژه‌ای ناتمام دربارهٔ خطاطان پدید آمد و بعد با تصویری از ولتر در حال دیکته‌کردن به منشی خود پیوند خورد. بنابراین حرفهٔ دالسیوس یک تمهید عجیب برای جذاب‌تر کردن داستان تاریخی نیست؛ شیوه‌ای است برای اندیشیدن به دوره‌ای که فرهنگ دست‌نویس در برابر چاپ و تولید مکانیکی عقب می‌نشیند. در سوی دیگر این جهان، آدم‌واره‌ها قرار دارند. بعضی از ماشین‌های کتاب چنان شبیه انسان‌اند که تشخیص مرز میان بدن و سازوکار دشوار می‌شود. د سانتیس از همین ابهام بهره می‌گیرد تا تقابل روشنگری و تاریکی را پیچیده‌تر کند. عقل می‌تواند تعصب را نقد کند، اما همان عقل قادر است بدن را به مسئله‌ای مهندسی تبدیل کند. انسان نیز چندان از ماشین قابل‌پیش‌بینی‌تر نیست: باور، فرمان‌برداری، میل و خشونت می‌توانند او را به موجودی مکانیکی بدل کنند. به همین دلیل حضور ولتر اهمیت نمادین بیشتری از حضور روایی او دارد. او بیشتر نیرویی پشت صحنه است؛ کسی که کلمات را می‌فرستد و دالسیوس باید در جهان مادی پیامدهای آن کلمات را تحمل کند. نقطهٔ قوت د سانتیس توانایی او در ساختن اشیاء و تصاویر ماندگار است. کالسکه‌هایی که اجساد را جابه‌جا می‌کنند، مرکب‌های نامتعارف، بدن‌هایی که حامل پیام می‌شوند، ابزارهای اعدام و ماشین‌های انسان‌نما به رمان کیفیتی کابوس‌وار می‌دهند. نثر و روایت نیز با فصل‌های کوتاه و حوادث پیاپی حرکت می‌کنند. همین تراکم گاهی علیه کتاب کار می‌کند. شخصیت‌ها و ایده‌های فراوان در فضایی محدود وارد می‌شوند و بعضی خطوط داستانی فرصت بسط کافی پیدا نمی‌کنند؛ نقدهای معاصر کتاب نیز به پراکندگی و ابهام برخی گره‌های پیرنگ اشاره کرده‌اند. تقابل میان نیروهای روشنگری و نهادهای مذهبی هم گاه بیش از اندازه صریح می‌شود و پیچیدگی تاریخی جای خود را به منطق رمان توطئه می‌دهد. بااین‌حال «خطاط ولتر» زمانی بهترین کیفیت خود را پیدا می‌کند که از معمای تاریخی فاصله می‌گیرد و به دست دالسیوس نگاه می‌کند؛ دستی که هنوز می‌تواند هر حرف را متفاوت از حرف قبلی بنویسد. در جهانی پر از نسخه‌ها، آدم‌واره‌ها و ابزارهای تکثیر، همین تفاوت کوچک اهمیت پیدا می‌کند. شاید مسئلهٔ پنهان رمان همین باشد: اگر روزی ماشین بتواند حرکت دست، شکل بدن و حتی رفتار انسان را بی‌نقص تقلید کند، چه چیزی در نسخهٔ اصلی باقی می‌ماند که در بدل نمی‌توان یافت؟