کتاب داستان باغ وحش . چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ ترسد؟

«داستان باغ‌وحش / چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟» با ترجمهٔ داریوش مودبیان، دو نقطهٔ تعیین‌کننده از مسیر ادوارد آلبی را کنار هم می‌گذارد: نمایشنامه‌ای کوتاه که او را به تئاتر آمریکا معرفی کرد و اثری بلند که چند سال بعد جایگاهش را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمایشنامه‌نویسان نسل خود تثبیت کرد. فاصلهٔ این دو اثر کوتاه است، اما تحول چشمگیر است. در اولی دو غریبه روی نیمکتی در سنترال پارک می‌کوشند یا نمی‌توانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند؛ در دومی دو زوج در فضای بستهٔ یک خانه چنان در زبان، خاطره و بازی‌های روانی یکدیگر گرفتار می‌شوند که دیگر معلوم نیست کدام جمله اعتراف است، کدام حمله و کدام بخشی از نمایشی است که سال‌ها برای زنده ماندن ساخته‌اند. «داستان باغ‌وحش» در ۱۹۵۸ نوشته شد و نخستین‌بار در ۱۹۵۹ در برلین روی صحنه رفت؛ پیش از آنکه در ۱۹۶۰ به نیویورک برسد. پیتر، مدیر انتشاراتی مرفهی که روی نیمکت همیشگی‌اش کتاب می‌خواند، با جری روبه‌رو می‌شود؛ مردی تنها، بی‌قرار و مصر به حرف‌زدن. جری با جمله‌ای ساده اینکه از باغ‌وحش آمده است وارد زندگی پیتر می‌شود و آرام‌آرام گفت‌وگویی معمولی را به تعرضی به حریم امن او بدل می‌کند. آلبی تقریبا هیچ ابزار نمایشی دیگری لازم ندارد: دو بازیگر، یک نیمکت و زبان. اما همین حداقل کافی است تا فاصلهٔ طبقاتی، تنهایی شهری، نیاز به تماس انسانی و خشونتی که زیر آداب اجتماعی پنهان شده‌اند آشکار شوند. سه سال بعد، در «چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟»، همان مسئلهٔ ارتباط به شکل پیچیده‌تری بازمی‌گردد. جورج، استاد دانشگاه، و مارتا پس از مهمانی دانشکده، زوج جوان‌تری به نام نیک و هانی را به خانه دعوت می‌کنند. شب‌نشینی خیلی زود به میدان بازی‌های کلامی، تحقیر، نمایش قدرت و افشای ترک‌های زندگی مشترک تبدیل می‌شود. آلبی این‌بار به‌جای برخورد دو غریبه، سراغ دو انسانی رفته که یکدیگر را بیش از حد می‌شناسند. اگر جری برای رسیدن به پیتر باید حصار بیگانگی را بشکند، جورج و مارتا با مشکل معکوس روبه‌رو هستند: صمیمیتی چنان طولانی و زخمی که شناخت دیگری خود به سلاح تبدیل شده است. زبان در هر دو نمایش مرکز درام است. شخصیت‌های آلبی فقط با کلمات اطلاعات ردوبدل نمی‌کنند؛ با آنها حمله می‌کنند، عقب می‌نشینند، شخصیت می‌سازند و واقعیت را تغییر می‌دهند. در «داستان باغ‌وحش»، گفتار جری پیتر را مرحله‌به‌مرحله از امنیتش بیرون می‌کشد. در «چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟»، بازی‌های زبانی تقریبا نظامی مشترک میان جورج و مارتا ساخته‌اند. حقیقت دیگر چیزی نیست که پشت دروغ‌ها پنهان شده باشد؛ گاهی دروغ خود بخشی از شیوه‌ای است که این دو نفر برای تحمل زندگی ساخته‌اند. قرار گرفتن این دو متن در یک کتاب امکان دیدن تحول آلبی را نیز فراهم می‌کند. «داستان باغ‌وحش» هنوز فشردگی و خشونت تئاتر ابزورد اروپایی را با فضای اجتماعی آمریکا پیوند می‌زند؛ آلبی حتی اجرای آمریکایی آن را در کنار «آخرین نوار کراپ» ساموئل بکت آغاز کرد. «چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟» همین حساسیت را وارد رئالیسم روان‌شناختی گسترده‌تری می‌کند. خانه، دانشگاه، ازدواج و موفقیت اجتماعی همه ظاهرا آشنا هستند، اما زیر این ظاهر، زبان واقعیت را آن‌قدر دستکاری می‌کند که امنیت رئالیستی صحنه نیز از میان می‌رود. قدرت آلبی در این است که شخصیت‌هایش را به نمونه‌های سادهٔ «قربانی» و «مقصر» تبدیل نمی‌کند. جری هم آزاردهنده است و هم به‌طرزی دردناک نیازمند ارتباط؛ جورج و مارتا همدیگر را زخمی می‌کنند، اما رابطه‌شان فقط مجموعه‌ای از نفرت‌ها نیست. طنز سیاه نیز درست از همین تناقض بیرون می‌آید. تماشاگر ممکن است به جمله‌ای بخندد و یک لحظه بعد بفهمد خنده‌اش در قلب موقعیتی بی‌رحمانه اتفاق افتاده است. این دو نمایشنامه در کنار هم پرسشی را می‌سازند که آلبی بارها به آن بازگشت: انسان برای رسیدن به دیگری تا کجا می‌تواند پیش برود، و وقتی زبان دیگر وسیلهٔ فهمیدن نیست بلکه به سپر و سلاح تبدیل شده، چه چیزی از صمیمیت باقی می‌ماند؟ میان نیمکت پارک و اتاق نشیمن فاصلهٔ زیادی نیست. در هر دو جا آدم‌ها کنار یکدیگرند؛ مسئله این است که آیا واقعا می‌توانند به هم برسند.