کتاب جستارهایی از ضیافت زندان

«جستارهایی از ضیافت زندان» اثری برآمده از مواجهه‌ای با ساحت قدرت به قلم محسن برهانی، حقوق‌دان و استاد حقوق جزا است که با تکیه بر دانش فقهی و حقوقی و تجربه زیسته دوران حبس، به بررسی ساختار قضایی، نسبت فقه و استبداد، و فرسایش حقوق شهروندی در ایران معاصر می‌پردازد. این کتاب که یادداشت‌های آن در پی بازداشت نویسنده در تیرماه ۱۴۰۳ و در بند کشیده شدن او پس از ماه‌ها نقادی علمی پیرامون رویدادهای پاییز ۱۴۰۱ و احکام مناقشه‌برانگیز اعدام و محاربه به نگارش درآمده، زندان را نه جایگاهی برای سوگواری منفعلانه، شکوه از سرنوشت یا فرو غلتیدن در کینه، بلکه مجالی برای ایستادگی فکری، تأمل در معنای آزادی و دمیدن روح آگاهی در کالبد جامعه بازتعریف می‌کند. برهانی با تشبیه زندان به گردنه هولناک بلا و عشق که ورود به آن خارج از اراده آدمی است، قلم زدن در خلوت حبس را به سیاق نلسون ماندلا، یگانه راه تنفس در فضای آزادی و مهار حس انتقام یا به تعبیر خود «مهار خلخالی درون» می‌داند تا اثبات کند که اصالت تفکر حقوقی در دفاع بی‌قیدوشرط از کرامت انسانی آشکار می‌شود.
کتاب در شصت‌وسه جستار، طیف وسیعی از گره‌گاه‌های نظری، آسیب‌های ساختاری و بن‌بست‌های اجرایی نظام حکمرانی را پیش چشم می‌نهد. مولف با واسازی مفاهیمی چون تشویش اذهان عمومی و نشر اکاذیب، پرده از سازوکار آنچه خود «آچار فرانسه‌های کیفری» می‌نامد برمی‌دارد؛ عناوینی مبهم و کشسان که به ابزاری برای سرکوب آزادی بیان، جرم‌انگاری عقیده و بستن دهان منتقدان بدل شده‌اند. نویسنده با ورود به ساحت فقه سیاسی و آسیب‌شناسی قضایی، توجیهاتی نظیر «معذور بودن مأمور» را با تمسک به منطق عاشورا به چالش می‌کشد و مسائلی همچون شکنجه، اعتصاب، حدود صلاحیت ضابطان امنیتی، سازوکار فاسد ارجاع پرونده‌ها، و ضرورت تاریخی برچیده شدن دادگاه‌های انقلاب و دادگاه ویژه روحانیت را واکاوی می‌کند. از سوی دیگر، کتاب به مناقشه‌برانگیزترین پرونده‌های اجتماعی و فقهی سال‌های اخیر از جمله نافرمانی مدنی در مسئله حجاب، پلمب اماکن تجاری، نقض حقوق دانشجویان، حقوق اقلیت‌های دینی، مرتدسازی، و تبارشناسی مفهوم ولایت فقیه از منظر عرفی یا شرعی بودن می‌پردازد تا تناقضات میان ادعای حفظ حکومت دینی با اصول مسلم عدالت و حقوق عامه را آشکار سازد.
نویسنده با تأکید بر فضیلت شجاعت اخلاقی و مهارت نه گفتن در میان قضات، نشان می‌دهد که امنیت روانی راستین جامعه نه با پنهان‌کاری آمار و هول‌انگاری سانسور، بلکه در پرتو شفافیت، حاکمیت قانون و بازشناسی حق مخالفت سیاسی تضمین می‌گردد. در نهایت «جستارهایی از ضیافت زندان» بیانگر این است که قانون و شریعت هرگاه از موازین عدالت و مهار قدرت تهی شوند، به ابزاری برای تثبیت استبداد بدل می‌گردند؛ اثری که گویای این موضوع است که حاکمیت قانون و صیانت از آزادی، هدفی نیست که بتوان در برابر مصلحت‌های زودگذر قدرت آن را به مسلخ برد.