کتاب نامزد آقای مترجم

«نامزد آقای مترجم» از همان نخستین صفحات خواننده را در ذهن مردی حبس می‌کند که حرفه‌اش انتقال معنا از زبانی به زبان دیگر است، اما از فهم و سامان‌دادن زندگی خودش عاجز مانده. ژوائو خیس این تناقض را به هسته‌ی رمان کوتاهش تبدیل می‌کند. راوی بی‌نام، مترجمی سی‌وچندساله است که هلنا، زن محبوبش، ترکش کرده و او در شهری بی‌نام و بارانی در دهه‌ی ۱۹۲۰ میان ترامواها، مهمانخانه‌ها، دفتر ناشران و خیابان‌ها پرسه می‌زند. ظاهرا می‌خواهد پول ترجمه‌های انجام‌شده را بگیرد، کاری تازه پیدا کند و راهی برای بازگرداندن هلنا بیابد؛ اما داستان بیش از آنکه پیشروی بیرونی داشته باشد، حرکت دورانی و فرساینده‌ی ذهن او را دنبال می‌کند. خیس این ذهن را با بندهای بلند و جمله‌هایی می‌سازد که افکار، مشاهده‌ها، شکایت‌ها و تغییر ناگهانی موضوع در آن‌ها روی هم می‌افتند. جهان از چشم راوی تقریبا همیشه ناخوشایند است: صاحبخانه مزاحم است، ناشران استثمارگرند، آدم‌های موفق احمق‌اند و شهر پر از زشتی و رطوبت است. مسئله اما به‌تدریج روشن می‌شود: آیا جهان واقعا چنین است، یا خواننده دارد جهان را از پشت آگاهی مردی می‌بیند که شکست عاطفی، فقر و خودبزرگ‌بینی ادراک او را منحرف کرده‌اند؟ طنز کتاب دقیقا در همین فاصله میان تصویری که راوی از خود دارد و تصویری که رفتار و افکارش ناخواسته پیش چشم خواننده می‌سازند شکل می‌گیرد. عنوان کتاب نیز بیش از اشاره به هلنا کار می‌کند. مترجم از راه تبدیل زبان دیگران امرار معاش می‌کند، اما کاری که انجام می‌دهد تقریبا هیچ منزلت اقتصادی برایش ندارد؛ حتی برای دریافت دستمزد ترجمه‌های قبلی باید دنبال ناشران بدود. در همان حال، خودش نیز مدام آدم‌ها و موقعیت‌ها را «ترجمه» می‌کند: از هر رفتار معنایی بیرون می‌کشد و معمولا همان معنایی را می‌یابد که بدبینی‌اش انتظار دارد. حرفه‌ی ترجمه به این ترتیب با مسئله‌ی تفسیر در خود رمان پیوند می‌خورد. طنز دیگری هم در تاریخ انتشار اثر وجود دارد: خیس، که خود مترجم ادبی از زبان‌های شمال اروپا به پرتغالی است، نسخه‌ی انگلیسی رمان را شخصا ترجمه کرده است. ردّ «گرسنگی» کنوت هامسون و نثر عصبی و تکرارشونده‌ی توماس برنهارد در کتاب محسوس است، اما ریش از این تأثیرها برای ساختن کمدی تلخی درباره‌ی کار فکری، غرور و محرومیت استفاده می‌کند. راوی خود را عقل‌گرا و شکاک می‌داند، ولی وقتی عقل برای حل زندگی‌اش کاری از پیش نمی‌برد، حتی حاضر است نزد فالگیر برود. همین تناقض‌ها مانع می‌شوند که شخصیت به قربانی صرف جامعه تبدیل شود. بخش مهمی از درماندگی او واقعی است؛ بخشی دیگر محصول شخصیتی است که هر شکست را دلیلی تازه برای اثبات حقانیت خودش می‌کند. رمان نخستین‌بار در ۲۰۱۵ به پرتغالی با عنوان A Noiva do Tradutor منتشر شد و نسخه‌ی انگلیسی آن در ۲۰۱۹ انتشار یافت. کوتاهی کتاب با تراکم صدای راوی تضاد جالبی دارد: اتفاق چندانی نمی‌افتد، اما ذهن او لحظه‌ای ساکت نمی‌شود. شاید همین نکته بهترین راه ورود به «نامزد آقای مترجم» باشد؛ داستان مردی که زبان دیگران را برای زندگی ترجمه می‌کند، درحالی‌که بیش از هر چیز نیاز دارد راه دیگری برای ترجمه‌کردن جهان خودش پیدا کند.