کتاب تلاش برای تلاش نکردن

انسان در فرهنگ‌های معاصر همواره تشویق می‌شود که برای دستیابی به آرامش، موفقیت و پذیرش اجتماعی مهار اراده را محکم‌تر در دست بگیرد، اما تجربه‌ی روزمره بارها نشان داده است که تقلا برای طبیعی بودن یا تمرکز وسواسی بر عمل، اغلب به خشک شدن رفتار و افت کارایی منجر می‌شود. کتاب «تلاش برای تلاش نکردن» نوشته‌ی ادوارد اسلینگرلند، استاد مطالعات آسیایی و روان‌شناسی، با دست گذاشتن روی همین پارادوکس ذهنی تلاش می‌کند پاسخ دهد که چرا گاهی اصرار بر اراده‌ی مستقیم نتیجه‌ای واژگون به بار می‌آورد و انسان چگونه می‌تواند به حالت خودانگیختگی ماهرانه برسد. اسلینگرلند در این اثر پیوندی کم‌نظیر میان متون حکمت چین باستان و علوم اعصاب شناختی برقرار می‌کند تا نشان دهد غایت مهارت انسانی در واقع نقطه‌ای است که در آن آگاهی مهارگر جای خود را به عملکردی روان و زیسته می‌دهد.
نویسنده بنیان نظری خود را بر مفهوم بنیادین «وو-وی» یا عمل بدون تقلا استوار می‌سازد؛ وضعیتی که برخلاف ترجمه‌های نادرست رایج، انفعال یا کاهلی نیست، بلکه عملکردی چنان درونی‌شده و منطبق بر جریان امور است که نیاز به نظارت وسواس‌گونه‌ی مغز را از میان برمی‌دارد. اسلینگرلند با تکیه بر سازوکارهای شناختی مغز توضیح می‌دهد که قشر پیش‌پیشانی با وجود توانایی بالا در تحلیل و برنامه‌ریزی، در هنگام هدایت حرکات بدنی پیچیده، واکنش‌های هیجانی یا روابط انسانی اصیل دچار اضافه بار شده و بازدهی فرد را مختل می‌کند.
او در کنار وو-وی، مفهوم سنتی «ده» به معنای فرهمندی یا کاریزمای طبیعی را بازتعریف کرده؛ جذابیتی اخلاقی و رفتاری که دیگران به‌سادگی اصالت آن را درمی‌یابند، چراکه ساختگی یا حاصل تلاشی ریاکارانه نیست. در همین بستر، بررسی تمثیل‌های کلاسیک مانند صنعت‌گری ماهر که بدون کند شدن تیغه‌اش استخوان‌ها را می‌شکافد یا کشاورزی که با کشیدن جوانه‌ها موجب خشکی آن‌ها می‌شود، تصویری عینی از سازگاری ذهن و تن در عمل بی‌تکلف می‌سازد.
کتاب «تلاش برای تلاش نکردن» برای گشودن گره این تناقض که چگونه می‌توان بدون تلاش به رهایی رسید، رویکرد مکاتب مختلف فکری چین را در کنار هم نشانده و نشان می‌دهد که خودانگیختگی واقعی اتفاقا بی‌نیاز از زیربنای تمرین نیست. از یک‌سو سنت کنفوسیوسی بر درونی‌سازی آداب، آموزش سخت‌گیرانه و ریاضت تکیه می‌کند تا رفتار فضیلت‌مندانه در اثر ممارست به طبیعت دوم آدمی بدل شود، و از سوی دیگر متفکران تائوئیست بر رها کردن قراردادهای تحمیلی، پرهیز از مداخله و هم‌نوایی با نظم طبیعی تأکید می‌ورزند.