کتاب گردشگری موسیقی

«گردشگری موسیقی: توسعه پایدار شهری و روستایی در ایران» نوشتهٔ محمدرضا آزاده‌فر از یک تنش واقعی آغاز می‌کند: موسیقی محلی زمانی بخشی زنده از یک فرهنگ است، اما همین موسیقی می‌تواند به جاذبه‌ای برای گردشگر و در نتیجه به منبع درآمد، اشتغال و توسعهٔ منطقه تبدیل شود. پرسش دشوار این است که این تبدیل تا کجا به حفظ فرهنگ کمک می‌کند و از کجا ممکن است آن را به کالایی برای مصرف گردشگر فروبکاهد. آزاده‌فر که بخش مهمی از فعالیت پژوهشی‌اش در موسیقی‌شناسی و اقتصاد موسیقی بوده، در این کتاب می‌کوشد این رابطه را در شرایط ایران بررسی کند؛ کشوری که تنوع موسیقایی آن با جغرافیا، زبان، آیین و زندگی محلی پیوندی نزدیک دارد، اما این ظرفیت کمتر به‌صورت منظم وارد برنامه‌ریزی گردشگری شده است. ایدهٔ اصلی کتاب روشن است: برای تجربهٔ موسیقی همیشه لازم نیست موسیقی را از محل تولیدش جدا و به شکل فایل، ضبط یا اجرای صحنه‌ای به مخاطب رساند. می‌توان مخاطب را به جایی برد که موسیقی در آن شکل گرفته است. در این صورت سفر برای شنیدن موسیقی هم‌زمان به تجربهٔ مکان، مردم، آیین، غذا، معماری و شیوهٔ زندگی یک منطقه تبدیل می‌شود. «گردشگری موسیقی» در این معنا گسترده‌تر از سفر برای شرکت در یک کنسرت است؛ جشنواره، اجرای محلی، دیدار با موسیقی‌دانان، آیین‌های وابسته به موسیقی و حتی جغرافیای شکل‌گیری یک سنت موسیقایی می‌توانند انگیزهٔ سفر باشند. کتاب از نظر ساختار نیز همین حرکت را دنبال می‌کند. بخش نخست که پنج فصل را دربر می‌گیرد، مفاهیم گردشگری رویداد و گردشگری موسیقی را توضیح می‌دهد و زمینهٔ نظری لازم برای ورود به بحث ایران را فراهم می‌کند. در این بخش موسیقی در کنار اقتصاد گردشگری، مدیریت رویداد و برنامه‌ریزی فرهنگی قرار می‌گیرد. سه فصل بخش دوم به امکان‌های عملی توسعهٔ گردشگری موسیقی در ایران می‌پردازند و نمونه‌های میدانی از چهار اقلیم اصلی کشور را وارد بحث می‌کنند. آزاده‌فر در ادامه پیشنهاد تدوین و عملیاتی‌کردن «اطلس گردشگری موسیقی ایران» را مطرح می‌کند؛ ابزاری که قرار است پراکندگی جغرافیایی موسیقی‌ها، اجراها و ظرفیت‌های محلی را از اطلاعات پراکنده به نوعی نقشهٔ قابل استفاده برای برنامه‌ریزی گردشگری تبدیل کند. ویژگی متمایز کتاب همین میان‌رشته‌ای بودن آن است. نویسنده موسیقی را جدا از اقتصاد، فضا و مدیریت شهری بررسی نمی‌کند. اگر یک روستا دارای سنت موسیقایی مشخصی باشد، وجود آن سنت به‌تنهایی گردشگری پایدار ایجاد نمی‌کند. دسترسی، اقامت، مدیریت رویداد، معرفی مقصد، زیرساخت و مشارکت جامعهٔ محلی نیز تعیین‌کننده‌اند. به همین دلیل «گردشگری موسیقی» کتابی صرفا دربارهٔ موسیقی نیست؛ مخاطب آن می‌تواند پژوهشگر موسیقی، برنامه‌ریز گردشگری، مدیر فرهنگی، شهرساز یا کسی باشد که به مسئلهٔ توسعهٔ محلی علاقه دارد. با این حال، درست در نقطه‌ای که پیشنهاد کتاب جذاب می‌شود، مسئله‌ای جدی نیز پدید می‌آید. ورود بازار گردشگری به یک سنت موسیقایی همیشه بی‌هزینه نیست. پژوهش‌های بین‌المللی دربارهٔ گردشگری موسیقی نشان داده‌اند که تجاری‌شدن می‌تواند در بعضی مناطق به احیای سنت‌ها، افزایش درآمد موسیقی‌دانان و تقویت هویت محلی کمک کند، اما ممکن است شکل اجرا را نیز مطابق انتظار گردشگر تغییر دهد. موسیقی‌ای که زمانی بخشی از یک آیین یا زندگی اجتماعی بوده، می‌تواند به برنامه‌ای زمان‌بندی‌شده برای مصرف بیرونی تبدیل شود. بنابراین «توسعهٔ پایدار» زمانی معنای جدی پیدا می‌کند که جامعهٔ محلی و خود موسیقی‌دانان در تصمیم‌گیری سهم داشته باشند، نه اینکه صرفا مواد اولیهٔ یک صنعت گردشگری باشند. محدودیت دیگر کتاب از جنس زمان و امکان اجراست. بسیاری از پیشنهادهای عملی آن به هماهنگی میان نهادهای فرهنگی، مدیریت شهری، بخش گردشگری و فعالان محلی وابسته‌اند؛ هماهنگی‌ای که در ایران خود مسئله‌ای مستقل است. از این جهت کتاب بیش از آنکه گزارش موفقیت یک الگوی تثبیت‌شده باشد، طرحی برای امکانی هنوز کاملا بالفعل‌نشده ارائه می‌کند. ارزشش نیز تا حد زیادی در همین جسارت کاربردی است: موسیقی را از حاشیهٔ سیاست‌گذاری گردشگری بیرون می‌آورد و می‌پرسد آیا می‌توان از یک سرمایهٔ فرهنگی درآمد ساخت، بی‌آنکه همان سرمایه در فرایند درآمدزایی تهی شود. شاید مسئلهٔ اصلی «گردشگری موسیقی» همین مرز باریک باشد. اگر مسافر برای شنیدن یک موسیقی به زادگاه آن برود، ممکن است به بقای آن کمک کند؛ اما اگر از آن موسیقی فقط چیزی باقی بماند که برای مسافر قابل عرضه است، آنچه حفظ شده دیگر دقیقا همان فرهنگ پیشین نیست.