کتاب دیباچه ای بر جامعه شناسی سیاسی ایران

سنت گرایی تجدد ستیزی که در طی چند دهه ی گذشته در ایران تکوین یافته بود پس از انقلاب اسلامی به جریان فکری و سیاسی مسلط تبدیل شده است. در این جا لازم است به زمینه های تاریخی و اجتماعی و روان شناختی این جریان فکری اشاره ای بکنیم. جنبش سال های 7_1356 چنانکه قبلا اشاره شد، طبعا چنبشی پیچیده و دارای گرایش های گوناگون در درون خود بود. ما بخش عمده ای از آن جنبش پس از انقلاب به نحو فزاینده ای ویژگی سنت گرایی و تجدد ستیزی آشکاری پیدا کرد و مواضع فرهنگی و سیاسی خود را استیلا بخشید و از جمله به کنترل و تهذیب اخلاقی و فرهنگی بر حسب معیارهای سنتی، نظارت همه جانبه بر شیوه ی زندگی خصوصی، اعمال اصل گزینش ایدئولوژیک در دستگاه های مختلف کشوری، مقابله با سنت روشنفکری جدید، کوشش در راه یکسان سازی شیوه های فکر و زندگی، مبارزه با مظاهر مختلف لیبرالیسم، ایجاد نوعی پدر سالاری سیاسی و روحانی، اعمال سلطه ی ایدئولوژیک بر رسانه ها و دستگاه های آموزش عمومی، تاکید بر اصالت رهبری در قابل نهاد ولایت مطلقه ی فقیه و به طور کلی مبارزه با شیوه ی زندگی دموکراتیک پرداخت. در این جا در مروری کلی بر سرنوشت و خاستگاه اجتماعی سنت گرایی به عنوان یکی از پایه های اصلی دولت ایدئولوژیک باید ویژگی های فکری، زمینه های تاریخی و روان شناسی اجتماعی آن را مختصرا توضیح دهیم. سنت گرایی به عنوان یک جنبش فکری، حرکتی اجتماعی و سیاسی بوده و تحت شرایط خاص تاریخی پدید آمده است. برخی از مفسران از این جنبش به عنوان بنیاد گرایی اسلامی یاد می کنند و آن را همراه با حرکت های مشابه در مذاهب دیگر مورد مطالعه ی تطبیقی قرار می دهند. با این حال باید گفت که این جنبش ها صرفا مذهبی نیستند بلکه مبانی اجتماعی، تاریخی و فکری خاصی دارند. از سوی دیگر طبعا جنبش های مذهبی معاصر تنها به این نوع محدود نمی شوند و بنابر این باید آن را از جنبش های مذهبی لیبرال، مدرنیست، رفرمیست و رادیکالی که می کوشند تعبیری تجدد پسند، دموکراتیک و نوگرایانه از مذهب و سنت عرضه کنند، متمایز ساخت. هم چنین سنت گرایی فعال و تهاجمی با سنت گرایی منفعلانه و تدافعی تفاوت هایی دارد. بالاخره این نکته قابل ذکر است که سنت گرایی همواره ماهیت مذهبی ندارد بلکه به عنوان یک خانواده ی فکری، اعضای غیر مذهبی هم دارد. جنبش های اساسا محافظه کارانه راست رادیکال از این نوع اند. بهر حال سنت گرایی چه ازنوع مذهبی و چه از نوع غیرمذهبی جنبشی است که در شرایط خاص تاریخی در واکنش به جهان مدرن و تجدد ظاهر می شود و در پی محافظت از نهادها و اندیشه هایی بر می آید که در جهان مدرن در معرض خطر و تهدید قرار می گیرند.