کتاب مقدمه ای بر حکمت اشراق

«مقدمه‌ای بر حکمت اشراق» نوشته سعید رحیمیان مدخلی فشرده اما نسبتا جامع به دستگاه فلسفی شهاب‌الدین یحیی سهروردی است؛ فیلسوفی که در سده ششم هجری کوشید راهی متفاوت از مشائیان برای فهم معرفت و هستی باز کند. رحیمیان هدف کتاب را فراهم کردن مقدمات لازم برای ورود به ساحت فلسفی، عرفانی و حکمی اندیشه سهروردی دانسته است. اثر در سال ۱۳۹۷ از سوی نشر نگاه معاصر منتشر شد و از زندگی و آثار شیخ اشراق آغاز می‌کند، سپس به منابع فکری، اصطلاحات، تفاوت او با فلسفه مشاء و سرانجام ساختمان اصلی حکمت نور می‌رسد. یکی از امتیازهای کتاب این است که «اشراق» را مترادف مبهمی برای شهود و عرفان نمی‌گیرد. سهروردی آموزش فلسفه مشائی را پشت سر گذاشته بود و آثارش نشان می‌دهند که منطق و فلسفه ابن‌سینایی را به‌خوبی می‌شناخت. اختلاف او با مشائیان مخالفت با عقل و استدلال نبود. مسئله این بود که برهان به‌تنهایی برای رسیدن به همه مراتب حقیقت کافی نیست. در «حکمه‌یالاشراق» معرفت کامل باید دو حرکت را به هم پیوند دهد: استدلال و نوعی مشاهده یا حضور مستقیم. پژوهش‌های جدید سهروردی نیز تأکید می‌کنند که پروژه او را باید نقد و بازسازی فلسفه ابن‌سینایی دانست، نه جایگزین کردن فلسفه با تجربه عرفانی. رحیمیان برای توضیح این تحول به زبان تازه سهروردی توجه ویژه‌ای دارد. خود او اصطلاحات اشراقی را به چند دسته تقسیم کرده است: گاه سهروردی برای مفهومی آشنا لفظی تازه می‌آورد، گاه واژه‌ای قدیمی مانند «نور» را به معنایی جدید به کار می‌برد و گاه هم لفظ و هم مفهوم تازه‌اند، مانند برخی مراتب «انوار قاهره». فهم این اصطلاح‌شناسی ضروری است، زیرا نور در حکمت اشراق استعاره‌ای شاعرانه برای خوبی یا معنویت نیست؛ اساس یک نظام فلسفی است. سهروردی جهان را با درجات و روابط نور توضیح می‌دهد و در رأس آن «نورالانوار» قرار دارد. نور برای سهروردی از آن رو بنیادی است که ظهورش وابسته به تعریف چیزی دیگر نیست. آنچه نور است، خود آشکار است و می‌تواند دیگری را نیز آشکار کند. از این اصل، هم نظریه هستی و هم نظریه معرفت او شکل می‌گیرد. انوار مجرد در مراتب مختلف قرار می‌گیرند، نورالانوار مبدأ آنهاست و جهان جسمانی در مرتبه‌ای پایین‌تر از این نظام ظهور می‌کند. روابط میان این مراتب فقط رابطه مکانیکی علت و معلول نیست؛ مفاهیمی چون قهر، محبت، شدت و ضعف نور نیز در توضیح ساختمان عالم نقش دارند. رحیمیان این بخش‌های دشوار را به ترتیب پیدایش موجودات، فعل نورالانوار، انوار قاهره، اجسام و قوای آنها دنبال می‌کند. وجه مهم دیگر حکمت اشراق معرفت‌شناسی آن است. سهروردی بر نوعی معرفت بی‌واسطه تأکید می‌کند که بعدها در سنت فلسفه اسلامی با عنوان «علم حضوری» شناخته شد. انسان برای آگاهی از خود ابتدا نیازمند تصویری ذهنی از خودش نیست؛ خود نزد خود حاضر است. همین حضور، الگویی برای فهم برخی مراتب دیگر معرفت می‌شود. این بخش از فلسفه سهروردی امروزه نیز یکی از پرمطالعه‌ترین بخش‌های کار اوست، زیرا پرسشی جدی مطرح می‌کند: آیا همه شناخت ما از راه مفهوم و بازنمایی به دست می‌آید، یا نوعی آگاهی پیش از مفهوم وجود دارد؟ رحیمیان به منابع متعدد حکمت اشراق نیز توجه دارد. سهروردی خود را وارث یک سنت واحد نمی‌دانست؛ افلاطون، حکمای یونانی، میراث ایرانی، آیات قرآن، عرفان و فلسفه اسلامی همگی در افق فکری او حضور دارند. با این حال، نسبت دادن هر اصطلاح نورانی سهروردی مستقیما به ایران زرتشتی ساده‌سازی است. درباره منشأ مفهوم نور، پژوهشگران از تأثیر میراث ایرانی، قرآن، «مشکاه‌یالانوار» غزالی و سنت‌های افلاطونی سخن گفته‌اند. امتیاز نگاه رحیمیان در این است که این سرچشمه‌های متعدد را می‌بیند و در عین حال بر استقلال دستگاهی که سهروردی از آنها ساخته تأکید می‌کند. کتاب تا مباحثی چون نفس، رستاخیز، نبوت، رویا و عالم‌های غیرمحسوس نیز پیش می‌رود و در پایان با فرهنگ اصطلاحات حکمت اشراق به خواننده کمک می‌کند زبان خاص این مکتب را دنبال کند. این گستردگی نقطه قوت کتاب است، اما محدودیتی نیز دارد: «مقدمه‌ای بر حکمت اشراق» قرار نیست جای مطالعه مستقیم «حکمه‌یالاشراق» یا پژوهش‌های تخصصی حسین ضیایی، جان والبریج و دیگر سهروردی‌پژوهان را بگیرد. کتاب نقشه‌ای برای ورود است؛ بسیاری از اختلاف‌های متن‌شناختی و تفسیری را ناچار باید در منابع مفصل‌تر دنبال کرد. سهروردی جهان را با نور توضیح می‌دهد، اما شاید دشوارترین بخش اندیشه او همین باشد که نور فقط چیزی برای دیدن نیست؛ باید شیوه دیدن را نیز تغییر دهد. «مقدمه‌ای بر حکمت اشراق» خواننده را تا آستانه همین تغییر می‌برد: جایی که فلسفه دیگر صرفا ساختن استدلال درباره جهان نیست و این پرسش مطرح می‌شود که خود کسی که حقیقت را می‌جوید، برای دیدن آن باید چه تغییری کرده باش