کتاب زنان دانشمند

«زنان دانشمند» یکی از کمدی‌های متأخر مولیر است که نخستین بار در ۱۱ مارس ۱۶۷۲ در پاریس به اجرا درآمد. برخلاف برخی معرفی‌های نادرست، این اثر تک‌پرده‌ای نیست، بلکه کمدی‌ای منظوم در پنج پرده است. مولیر در واپسین سال‌های فعالیتش به موضوعی بازمی‌گردد که پیش‌تر در «زنان فضل‌فروش مضحک» سراغش رفته بود: نسبت میان فرهنگ و تظاهر به فرهنگ. اما این بار مسئله پیچیده‌تر است، زیرا پای آموزش زنان، اقتدار در خانواده، ازدواج و حتی این پرسش به میان می‌آید که چه کسی حق دارد میان دانش واقعی و فضل‌فروشی داوری کند. مرکز داستان خانوادهٔ کریزال و فیلامنت است. فیلامنت، خواهرشوهرش بلیز و دختر بزرگش آرماند شیفتهٔ شعر، فلسفه، دستور زبان و گفت‌وگوهای روشنفکرانه‌اند و خانه را به نوعی محفل ادبی تبدیل کرده‌اند. در سوی دیگر، هنریت، دختر کوچک خانواده، می‌خواهد با کلیتاندر ازدواج کند. مسئله زمانی شکل جدی‌تری می‌گیرد که فیلامنت برای ازدواج دخترش گزینهٔ دیگری در نظر دارد: تریسوتن، شاعری که در محفل زنان خانواده مقام یک نابغه را پیدا کرده است. مولیر از همین اختلاف خانوادگی برای آزمودن مرز میان دانش، قدرت و خودفریبی استفاده می‌کند. تریسوتن یکی از آن شخصیت‌های مولیری است که کمیک‌بودنش از فاصله میان تصورش از خودش و آن چیزی می‌آید که تماشاگر می‌بیند. او زبان دانش و شعر را بلد است، اما این زبان به‌تدریج به سرمایه‌ای اجتماعی تبدیل می‌شود: وسیله‌ای برای جلب تحسین، کسب موقعیت و نفوذ در دیگران. صحنه‌های ادبی میان او و اعضای محفل فقط هجویه‌ای دربارهٔ شعر بد نیستند؛ مولیر نشان می‌دهد چگونه میل به «فرهیخته به نظر رسیدن» می‌تواند خود قدرت داوری را از میان ببرد. اما خواندن «زنان دانشمند» صرفا به‌عنوان حمله‌ای به زنان باسواد، مسئله را بیش از حد ساده می‌کند. خود نمایشنامه میان دانش و فضل‌فروشی تفاوت می‌گذارد و هدف بسیاری از شوخی‌هایش نه دانستن، بلکه دانش‌نمایی، زبان متکلف و شیفتگی بی‌نقد به صاحبان شهرت است. در عین حال، نمی‌توان زمینهٔ تاریخی اثر را حذف کرد: سخنان بعضی شخصیت‌ها دربارهٔ وظیفهٔ «طبیعی» زنان در خانه آشکارا متعلق به نظم جنسیتی قرن هفدهم‌اند. همین دوگانگی سبب شده است که تفسیر نمایشنامه از زمان مولیر تا امروز محل بحث بماند: آیا اثر از حق زنان برای آموزش دفاع می‌کند و فقط افراط را می‌زند، یا خود نیز بخشی از اضطراب مردانه در برابر استقلال فکری زنان را بازتاب می‌دهد؟ از نظر نمایشی، مولیر این بحث را در قالب رساله مطرح نمی‌کند. تقابل میان دو خواهر، ضعف کریزال در برابر همسرش، کشمکش بر سر ازدواج و ورود شخصیت‌های متظاهر به خانه، بحث فکری را در دل یک کمدی خانوادگی نگه می‌دارد. شعر موزون، بازی‌های زبانی و تضاد میان ادعا و رفتار، موتور اصلی طنزند. به همین دلیل نمایشنامه حتی زمانی که دربارهٔ آموزش، جنسیت و اقتدار بحث می‌کند، حرکت نمایشی خود را از دست نمی‌دهد. «زنان دانشمند» امروز دقیقا به دلیل همین ناسازگاری‌ها ارزش خواندن دارد. نمایشنامه نه سندی ساده در دفاع از آموزش زنان است و نه صرفا هجویه‌ای زن‌ستیز. چیزی دشوارتر را ثبت می‌کند: لحظه‌ای تاریخی که ورود زنان به قلمرو دانش، نظم خانواده و مرزهای اقتدار را به پرسش می‌کشید. و شاید طنز ماندگار مولیر از جایی می‌آید که هنوز آشناست: دانستن دشوار است، اما نمایش دانستن گاهی به‌طرز خطرناکی آسان.