کتاب در خانه ام ایستاده بودم و منتظر بودم باران بیاید

زنی در آستانهٔ خانه ایستاده، به جاده‌ای که از میان دشت و جنگل می‌گذرد نگاه می‌کند و منتظر باران است. سال‌هاست همین‌جا ایستاده و چشم به راه کسی بوده که از خانه رفته و خبری از او نرسیده است. «در خانه‌ام ایستاده بودم و منتظر بودم باران بیاید»، نمایشنامهٔ ژان‌لوک لاگارس، نویسندهٔ فرانسوی، با چنین تصویری آغاز می‌شود. مرد جوانی که سال‌ها پیش پدرش او را از خانه رانده، سرانجام بازگشته است؛ اما بازگشت او آن‌گونه که خانواده تصور می‌کرده اتفاق نمی‌افتد. لاگارس این موقعیت را به نمایشی دربارهٔ حافظه، وابستگی خانوادگی و زندگی‌هایی تبدیل می‌کند که در انتظار بازگشت دیگری سپری شده‌اند. پنج زن در خانه‌ای روستایی زندگی می‌کنند: مادربزرگ، مادر و سه خواهر. هیچ‌کدام نام شخصی ندارند و تنها با جایگاهشان در خانواده شناخته می‌شوند. مرد جوان، که پدرش اکنون درگذشته، پس از سال‌ها دوری بازمی‌گردد؛ فرسوده و ناتوان، بی‌آنکه بتواند دربارهٔ زندگی گذشته‌اش توضیحی بدهد. او در اتاق دوران کودکی خود آرمیده است و زنان پیرامون این حضور خاموش، خاطرات و انتظارهایشان را بازگو می‌کنند. هرکدام تصویری از او ساخته‌اند و سال‌ها با همان تصویر زندگی کرده‌اند. اکنون که مرد واقعا بازگشته، فاصلهٔ میان آنچه در خیال پرورانده‌اند و آنچه پیش رویشان قرار گرفته، آشکارتر می‌شود. ساختار نمایشنامه با الگوی معمول پیشرفت رویدادها فاصله دارد. لحظهٔ بازگشت مرد روی صحنه نشان داده نمی‌شود و خود او نیز در گفت‌وگوها شرکت نمی‌کند. آنچه می‌بینیم پنج زن هستند که مدام به گذشته بازمی‌گردند، سخنان یکدیگر را تکرار یا اصلاح می‌کنند و می‌کوشند معنایی برای سال‌های ازدست‌رفته پیدا کنند. جمله‌ها گاه با تغییرهایی کوچک از نو بیان می‌شوند و زمان گذشته، حال و آینده در یکدیگر می‌لغزند. این تکرارها حاصل ناتوانی نویسنده در پیش‌بردن داستان نیستند؛ شکل زبانی وضعیتی‌اند که شخصیت‌ها در آن گرفتار شده‌اند. زندگی آنان نیز همچون گفتارشان بارها به نقطه‌ای آشنا بازگشته است. بااین‌حال، پنج زن صرفا یک صدای جمعی ندارند. هرکدام می‌خواهد سهم خود را از محبت و رنج گذشته حفظ کند. اختلاف بر سر خاطرات، توجه به مرد جوان و میزان وفاداری به او، روابطشان را آکنده از رقابتی پنهان می‌کند. غیبت طولانی مرد، نوعی پیوند میان آنان ساخته، اما همین پیوند مانع شکل‌گیری زندگی‌هایی مستقل نیز شده است. می‌توان انتظارشان را نشانهٔ عشق و وفاداری دانست؛ در مقابل، نمایشنامه امکان خوانشی انتقادی را نیز فراهم می‌کند که در آن انتظار به عادتی فلج‌کننده تبدیل شده است. هیچ‌یک از این دو تفسیر به‌تنهایی تمام مناسبات زنان را توضیح نمی‌دهد. این نمایشنامه با «فقط پایان جهان» اثر دیگر لاگارس، نسبتی نزدیک دارد. در هر دو، بازگشت فرزند به خانه و دشواری گفت‌وگو با خانواده موضوع اصلی است. تفاوت مهم آنجاست که در «در خانه‌ام ایستاده بودم و منتظر بودم باران بیاید»، مرد بازگشته تقریبا به‌طور کامل از صحنه و گفتار حذف می‌شود. سکوت او به زنان مجال می‌دهد روایت‌های خود را بسازند، اما امکان شنیدن روایت او را از میان می‌برد. از این منظر، نمایشنامه می‌تواند یادآور تراژدی‌های خانوادگی و نمایش‌های مبتنی بر انتظار باشد، هرچند زبان شاعرانه و تکرارشوندهٔ لاگارس به آن هویتی مستقل می‌دهد. خواندن اثر به شکیبایی نیاز دارد. کسی که انتظار کشمکش‌های بیرونی و تغییرهای سریع موقعیت را دارد، ممکن است با حرکت کند نمایشنامه دشوار ارتباط برقرار کند. اما این ایستایی با مسئلهٔ اصلی اثر پیوندی مستقیم دارد: زنانی که سال‌ها در انتظار یک اتفاق مانده‌اند، اکنون نیز نمی‌دانند چگونه از آن اتفاق عبور کنند. تصویر آغازین زن در آستانهٔ خانه از همین‌جا معنای دیگری پیدا می‌کند. او به جاده‌ای نگاه می‌کند که روزگاری مرد جوان از آن رفته و اکنون از همان راه بازگشته است؛ بااین‌حال، چشم‌انتظاری هنوز پایان نیافته و بارانی که قرار بود آرامش بیاورد، همچنان در زبان او حضوری پررنگ‌تر از واقعیت بیرون دارد.