کتاب طنزآوران جهان نمایش 17

جلد هفدهم «طنزآوران جهان نمایش» سه نمایشنامه از اسلاومیر مروژک را با ترجمهٔ داریوش مودبیان گرد آورده است: «مهاجران»، «روباه فیلسوف» و «سفارتخانه». این سه اثر از دوره‌های مختلف کار مروژک در دهه‌های ۱۹۷۰ و آغاز ۱۹۸۰ می‌آیند و در ظاهر تفاوت بسیاری دارند: یکی گفت‌وگوی دو مهاجر در زیرزمینی تنگ است، دیگری حکایتی تمثیلی با روباه و اسقف، و سومی نمایشنامه‌ای سیاسی دربارهٔ سفیری که ناگهان موجودیت کشورش زیر سوال می‌رود. آنچه آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد مسئله‌ای آشنا در جهان مروژک است: انسان تا چه اندازه آزاد است وقتی زبان، قدرت، نیاز و حتی تصویرش از خودش پیشاپیش محدودهٔ انتخاب او را ساخته‌اند؟ «مهاجران» در ۱۹۷۴ منتشر شد، «روباه فیلسوف» در ۱۹۷۷ و «سفارتخانه» نخستین بار در ۱۹۸۱ روی صحنه رفت. «مهاجران» فشرده‌ترین و شاید شناخته‌شده‌ترین اثر این مجموعه است. دو مرد که فقط با حروف AA و XX شناخته می‌شوند، شب سال نو را در زیرزمین ساختمانی در کشوری بیگانه می‌گذرانند. یکی روشنفکری سیاسی است که از وطن گریخته و دیگری کارگری مهاجر که رویای جمع‌کردن پول و بازگشت نزد خانواده را دارد. در ابتدا تفاوت آن‌ها روشن به نظر می‌رسد: یکی آزادی را در قلمرو اندیشه جست‌وجو می‌کند و دیگری در پول و امنیت مادی. اما گفت‌وگوی طولانی‌شان آرام‌آرام نشان می‌دهد که هر دو برای تحمل وضعیت خود داستانی ساخته‌اند و هیچ‌کدام آن‌قدر که تصور می‌کند آزاد نیست. مروژک از فضای بسته و دو شخصیت ناشناس برای تبدیل مسئلهٔ مهاجرت به بحثی دربارهٔ بی‌خانمانی، طبقه و خودفریبی استفاده می‌کند. «روباه فیلسوف» مسیر کاملا متفاوتی دارد. روباهی که پیش‌تر می‌توانست شخصیت یک حکایت حیوانات باشد، اینجا در برابر اسقفی خاموش قرار می‌گیرد و دربارهٔ عقل، تقدس و معنای زندگی حرف می‌زند. طنز از تضاد میان پرگویی روباه و سکوت طرف مقابل ساخته می‌شود. روباه می‌خواهد برتری عقل و فلسفه را ثابت کند، اما هرچه بیشتر حرف می‌زند، اطمینانش به پاسخ‌هایی که دارد شکننده‌تر می‌شود. مروژک با تبدیل شخصیت حیوانی به فیلسوف، سنت قصهٔ تمثیلی را به سوی پرسش‌هایی متافیزیکی می‌برد؛ پرسش‌هایی که پاسخ روشنشان عمدا به تعویق می‌افتد. «سفارتخانه» سیاسی‌ترین متن این جلد است. سفیری در پایتخت یک ابرقدرت زندگی می‌کند، اما کشوری که نمایندگی آن را بر عهده دارد عملا از نقشه حذف شده است. ورود پناهنده‌ای که تقاضای حمایت می‌کند، تناقض را به بحران تبدیل می‌کند: سفارتخانه باید از چه دولتی نمایندگی کند و «وظیفه» وقتی مرجع مشروعیتش از میان رفته چه معنایی دارد؟ مروژک از موقعیتی به‌ظاهر نامعقول برای بررسی اطاعت، مسئولیت فردی و ماشین قدرت استفاده می‌کند. فضای نمایش عمدا حالت محاصره دارد؛ شخصیت‌ها نه فقط از نظر سیاسی، بلکه از نظر اخلاقی و وجودی نیز در دام افتاده‌اند. قوت این مجموعه در نشان‌دادن دامنهٔ طنز مروژک است. او می‌تواند از دو مرد در زیرزمین، سه شخصیت تمثیلی یا دستگاه دیپلماسی جهانی به مسئله‌ای مشابه برسد، بدون آنکه سه نمایشنامه شبیه یکدیگر شوند. محدودیت آثار نیز در همان چیزی است که طنزشان را موثر می‌کند: شخصیت‌ها گاه بیش از آنکه زندگی روان‌شناختی مفصلی داشته باشند، حامل موقعیت‌ها و تناقض‌های فکری‌اند. اما نزد مروژک این انتزاع بخشی از طراحی نمایش است؛ آدم‌ها باید آن‌قدر از جزئیات زندگی روزمره فاصله بگیرند که سازوکار قدرت و خودفریبی در آن‌ها آشکار شود. در جهان مروژک، آزادی معمولا زمانی مسئله می‌شود که شخصیت مطمئن است آزاد است. زیرزمین، لباس روحانی یا ساختمان سفارت فقط شکل‌های متفاوت یک سوال‌اند: اگر دیوار زندان را نبینیم، از کجا بفهمیم بیرون آن ایستاده‌ایم؟