کتاب طنزآوران جهان نمایش 1

«طنزآوران جهان نمایش ۱» نخستین جلد از مجموعه‌ای است که داریوش مودبیان برای معرفی سنت‌های گوناگون کمدی و طنز نمایشی فراهم کرده و نشر گویا آن را منتشر کرده است. این مجلد با عنوان فرعی «شش کمدی کوتاه از میگوئل د سروانتس و آنتون چخوف» دو دوره و دو جهان نمایشی بسیار متفاوت را کنار هم قرار می‌دهد: اسپانیای سروانتس در آغاز دوران مدرن و روسیهٔ چخوف در پایان قرن نوزدهم. همین فاصلهٔ تاریخی اجازه می‌دهد کتاب، فراتر از مجموعه‌ای برای سرگرمی، نمونه‌ای فشرده از تغییر شکل طنز در چند قرن نمایش اروپایی باشد. از سروانتس دو نمایش کوتاه «دوخرافه» و «پردهٔ عجایب» در کتاب آمده است. سروانتس که بیشتر با «دن کیشوت» شناخته می‌شود، در نمایش‌های کوتاهش نیز همان علاقهٔ عمیق به فاصلهٔ میان آنچه انسان‌ها ادعا می‌کنند و آنچه واقعا هستند دیده می‌شود. «پردهٔ عجایب» نمونه‌ای روشن از این سازوکار است: نمایش بر قدرت فریب، ترس از داوری جمع و آمادگی انسان برای تظاهر به دیدن چیزی استوار می‌شود که وجود ندارد. خنده از نادانی سادهٔ شخصیت‌ها پدید نمی‌آید؛ از موقعیتی شکل می‌گیرد که هیچ‌کس نمی‌خواهد نخستین فردی باشد که اعتراف می‌کند آنچه دیگران مدعی دیدنش هستند، نمی‌بیند. این طنز اجتماعی در چهار متن منسوب به چخوف «خواستگاری»، «عروسی»، «مضرات دخانیات» و «مرگ ناگهانی اسب درشکه» صورت دیگری پیدا می‌کند. جهان چخوف از نمایش بزرگ فریب جمعی به جزئیات رابطه‌های روزمره نزدیک‌تر شده است. شخصیت‌ها معمولا برای کاری کاملا مشخص وارد صحنه می‌شوند: خواستگاری کنند، سخنرانی کنند، ازدواجی را پیش ببرند یا دربارهٔ اتفاقی ساده سخن بگویند؛ اما خیلی زود مسئلهٔ اصلی گم می‌شود و اضطراب‌ها، خودخواهی‌ها و ناکامی‌های پنهان آنها سطح گفت‌وگو را تصرف می‌کند. «خواستگاری» نمونهٔ شاخص این منطق است. موقعیتی که باید به توافقی ساده ختم شود، زیر فشار بحث‌های کوچک و غرور شخصیت‌ها به نزاع تبدیل می‌شود. در «مضرات دخانیات» نیز سخنران قرار است دربارهٔ زیان سیگار حرف بزند، اما موضوع رسمی سخنرانی کم‌کم کنار می‌رود و چیزی از زندگی شخصی، درماندگی و سرکوب‌شدگی او آشکار می‌شود. چخوف در چنین متن‌هایی نشان می‌دهد کمدی می‌تواند بدون جداشدن از تلخی کار کند؛ شخصیت برای ما خنده‌دار است، اما دلیل خنده اغلب به وضعی دردناک در زندگی او برمی‌گردد. انتخاب سروانتس و چخوف برای جلد نخست مجموعه از این جهت معنادار است. نزد سروانتس، نمایش اجتماعی و سازوکار فریب در مقیاسی آشکارتر دیده می‌شود؛ نزد چخوف همان مسئله به درون گفت‌وگو، خانواده، ازدواج و زندگی روزمره نفوذ کرده است. مودبیان نیز نمایشنامه‌ها را تنها عرضه نکرده و اطلاعاتی دربارهٔ زندگی و آثار نویسندگان و زمینهٔ نمایشی آنها افزوده است؛ رویکردی که با هدف کلی مجموعه، یعنی آشنایی با تاریخ و گونه‌های طنز نمایشی، هماهنگ است. محدودیت چنین مجلدی روشن است: دو متن از سروانتس و چهار اثر کوتاه از چخوف نمی‌توانند نمایندهٔ تمامی جهان نمایشی این دو نویسنده باشند. به‌ویژه چخوف «مرغ دریایی» و «باغ آلبالو» بسیار پیچیده‌تر از چخوف این کمدی‌های کوتاه است. اما درست در همین متن‌های فشرده می‌توان ریشهٔ یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های آثار بعدی او را دید: آدم‌ها حرف می‌زنند تا یکدیگر را بفهمند، و درست هنگام حرف‌زدن روشن می‌شود که چه اندازه از یکدیگر دورند.