کتاب طنزآوران جهان نمایش 36

«جنگل، زرنگ‌ترین آدم هم رودست می‌خورد»، جلد سی‌وششم مجموعهٔ «طنزآوران جهان نمایش» نشر گویاست که دو کمدی مهم الکساندر آستروفسکی را با ترجمهٔ داریوش مودبیان در کنار هم قرار می‌دهد. «زرنگ‌ترین آدم هم رودست می‌خورد» از سال ۱۸۶۸ و «جنگل» از ۱۸۷۱، هر دو به دوره‌ای تعلق دارند که آستروفسکی با دقتی کم‌نظیر طبقات مرفه، بوروکراسی، جاه‌طلبی و مناسبات اقتصادی روسیهٔ قرن نوزدهم را به مواد کمدی تبدیل می‌کرد. نقطهٔ مشترک دو نمایشنامه نیز همین است: جهانی که در آن آدم‌ها برای پیشرفت، حفظ منزلت یا کسب ثروت ناچارند نوعی نقش اجتماعی بازی کنند. در «زرنگ‌ترین آدم هم رودست می‌خورد»، گلوماف جوانی باهوش و جاه‌طلب است که دریافته برای بالا رفتن از نردبان اجتماعی لازم نیست از دیگران بافضیلت‌تر باشد؛ کافی است ضعف‌هایشان را بشناسد. او برای هرکس شخصیتی مناسب می‌سازد: نزد محافظه‌کاران محافظه‌کار است، در حضور صاحب‌منصبان متملق می‌شود و مقابل کسانی که خود را روشنفکر می‌دانند زبان دیگری اختیار می‌کند. استعداد اصلی او نه دروغ‌گویی خام، بلکه تشخیص غرور دیگران است. مردم چیزی را از او باور می‌کنند که دوست دارند دربارهٔ خودشان بشنوند. آستروفسکی از همین شخصیت برای هجو جامعه‌ای استفاده می‌کند که تملق را تقبیح می‌کند اما عملا به آن پاداش می‌دهد. گلوماف دفترچه‌ای خصوصی دارد که در آن تصویر واقعی و بی‌رحمانهٔ اطرافیانش را ثبت می‌کند؛ فاصله میان آنچه در اجتماع می‌گوید و آنچه واقعا دربارهٔ دیگران می‌اندیشد، موتور اصلی کمدی است. نمایشنامه فقط دربارهٔ یک فرصت‌طلب نیست. پرسش ناراحت‌کننده‌تر این است که چرا چنین آدمی تا این اندازه خوب می‌تواند در جامعه پیش برود. «جنگل» از محیط دیگری به همین مسئله نزدیک می‌شود. گورمیژسکایا، زمین‌داری ثروتمند، در ملکی روستایی زندگی می‌کند و روابط اطراف خود را زیر نفوذ پول، مالکیت و ظاهر اخلاقی قرار داده است. ورود دو بازیگر دوره‌گرد نسچاستلیوتسف، بازیگر تراژدی، و شاستلیوتسف، بازیگر کمدی موازنهٔ این جهان را برهم می‌زند. کسانی که رسما «بازیگر» هستند، در مقایسه با صاحبان زمین و منزلت اجتماعی گاه صادق‌تر از کسانی به نظر می‌رسند که تمام زندگی‌شان را پشت نقاب احترام و فضیلت پنهان کرده‌اند. همین وارونگی، «جنگل» را به اثری مهم دربارهٔ خود تئاتر نیز تبدیل می‌کند. بازیگر کسی است که آشکارا نقش بازی می‌کند؛ شخصیت‌های محترم جامعه نقش‌هایشان را زندگی واقعی می‌نامند. آستروفسکی از برخورد این دو جهان برای پرسیدن از معنای شرافت، بخشندگی و شأن اجتماعی استفاده می‌کند. کمدی از اینجا رنگی تلخ پیدا می‌کند، زیرا آدم‌هایی که جامعه آن‌ها را حاشیه‌ای و بی‌اعتبار می‌شمارد گاه بیش از افراد صاحب‌نام ظرفیت همدلی و وفاداری دارند. قوت این دو نمایشنامه در شخصیت‌پردازی و شناخت سازوکارهای اجتماعی است. آستروفسکی شخصیت شرور تک‌بعدی نمی‌سازد؛ خودفریبی، منفعت و نیاز به تأیید دیگران را چنان در هم می‌آمیزد که فساد بیشتر شبیه شیوه‌ای عادی برای زندگی‌کردن به نظر می‌رسد. برخی تیپ‌های اجتماعی و مناسبات طبقاتی آثار طبعا به روسیهٔ قرن نوزدهم تعلق دارند، اما منطق رفتارشان هنوز آشناست. در هر دو نمایشنامه، هوش به‌خودی‌خود فضیلت نیست. کسی ممکن است دیگران را خوب بشناسد و همین شناخت را برای فریبشان به کار ببرد. شاید دشوارترین نوع زیرکی آن باشد که انسان بفهمد کدام بازی را می‌تواند ببرد، اما باز هم تصمیم بگیرد هر بازی‌ای ارزش بردن ندارد.