کتاب طنزآوران جهان نمایش 10

«طنزآوران جهان نمایش ۱۰» جلدی از مجموعهٔ پژوهشی نمایشی داریوش مودبیان است که به ژان‌باتیست مولیر اختصاص دارد. این مجلد که نشر گویا منتشر کرده، چهار کمدی «زنان مسخرهٔ فضل‌فروش»، «ازدواج اجباری»، «طبیب اجباری» و «نیرنگ‌بازی‌های اسکاپن» را با ترجمهٔ مودبیان دربرمی‌گیرد و با مقدمه و تحلیل‌هایی دربارهٔ مولیر و کمدی او همراه شده است. انتخاب این چهار متن تصادفی نیست: هر کدام وجه متفاوتی از سازوکار کمدی مولیر را آشکار می‌کنند و کنار هم تصویری فشرده از مسیری می‌سازند که او از هجو اجتماعی و فارس تا کمدی مبتنی بر شخصیت و نیرنگ طی کرده است. «زنان مسخرهٔ فضل‌فروش» از آثار آغازین و تعیین‌کنندهٔ مولیر است. نمایش با تمسخر نوعی فضل‌فروشی ادبی و اشراف‌مآبی زبانی پیش می‌رود؛ شخصیت‌هایی که می‌کوشند با گفتار، رفتار و سلیقهٔ تصنعی خود را از دیگران متمایز کنند، درست از خلال همین کوشش مضحک می‌شوند. هدف طنز فقط دو زن نمایش نیستند؛ مولیر فرهنگی را نشانه می‌گیرد که منزلت اجتماعی را می‌توان با تقلید از زبان، مد و رفتار طبقات بالاتر جعل کرد. در پشت خنده، مسئلهٔ قدیمی فاصلهٔ میان آنچه انسان هست و تصویری که می‌خواهد از خود بسازد قرار دارد. «ازدواج اجباری» همین شکاف را وارد مناسبات زناشویی می‌کند. مردی که تصمیم به ازدواج گرفته، در جست‌وجوی اطمینان از انتخابش به دیگران مراجعه می‌کند، اما هر پاسخ تردید تازه‌ای می‌سازد. مولیر از ساختاری تقریبا زنجیره‌ای استفاده می‌کند تا اضطراب، خودفریبی و ناتوانی در تصمیم‌گیری را به کمدی تبدیل کند. پرسش نمایش فقط این نیست که آیا این ازدواج عاقلانه است؛ مسئله این است که انسانی که پاسخ مطلوبش را از قبل انتخاب کرده، با نصیحت دیگران چه می‌کند. در «طبیب اجباری»، طنز خشن‌تر و بدنی‌تر می‌شود. مردی عادی بر اثر مجموعه‌ای از نیرنگ‌ها به جای پزشک نشانده می‌شود و نقش خود را آن‌قدر موفق بازی می‌کند که مرز میان دانش واقعی و نمایش اقتدار از دید اطرافیان فرومی‌ریزد. مولیر اینجا یکی از هدف‌های تکرارشوندهٔ طنزش، پزشکی متظاهر و زبان تخصصی پوشانندهٔ جهل، را به صحنه می‌آورد. خنده از این واقعیت ناراحت‌کننده نیرو می‌گیرد که جامعه گاه نشانه‌های ظاهری تخصص را آسان‌تر از خود دانش تشخیص می‌دهد. «نیرنگ‌بازی‌های اسکاپن» سویهٔ دیگری از سنت کمدی را نمایندگی می‌کند. اسکاپن، خدمتکار حیله‌گر، با سرعت، دروغ، نقش‌بازی‌کردن و طراحی نقشه‌های پی‌درپی نظم پدرسالارانهٔ جهان نمایش را مختل می‌کند. میراث فارس و کمدیا دل‌آرته در اینجا آشکار است، اما مولیر نیرنگ را فقط ابزار ایجاد موقعیت‌های خنده‌دار نمی‌کند؛ هوش خدمتکار در برابر قدرت و پول اربابان قرار می‌گیرد و برای مدتی مناسبات اجتماعی را وارونه می‌سازد. امتیاز جلد دهم «طنزآوران جهان نمایش» همین انتخاب سنجیده است: خواننده چهار سازوکار متفاوت کمدی مولیر را در کنار هم می‌بیند و مقدمه و تحلیل مودبیان نیز زمینهٔ نمایشی آنها را روشن می‌کند. در عین حال، این چهار متن نمایندهٔ تمام مولیر نیستند؛ برای شناخت وجه تیره‌تر و پیچیده‌تر نقد اجتماعی او باید به آثاری چون «تارتوف»، «مردم‌گریز» و «خسیس» نیز رفت. اما این جلد چیزی بنیادی را خوب نشان می‌دهد: نزد مولیر خنده معمولا از جایی آغاز می‌شود که انسان برای حفظ تصویری که از خودش ساخته، ناچار می‌شود بیش از پیش مضحک رفتار کند.