کتاب طنزآوران جهان نمایش 31

شماره‌ی سی‌ویکم از مجموعه «طنزآوران جهان نمایش» که به همت داریوش مودبیان گردآوری و ترجمه شده است، شامل یک نمایشنامه از ژان پل سارتر با نام نکراسوف است. سارتر این نمایشنامه را در سال ۱۹۵۵ نوشت، درست در بحبوحه دورانی که به‌عنوان «همراه راه» حزب کمونیست فرانسه شناخته می‌شد، یعنی پس از سفرش به شوروی در بهار ۱۹۵۴ و مقاله جنجالی‌اش «کمونیست‌ها و صلح». برخی محافل راست‌گرای وقت مدعی بودند سارتر نکراسوف را نوشته تا کفاره نمایشنامه قبلی‌اش، «دست‌های آلوده» (۱۹۴۸)، را که کمونیست‌ها آن را ضدشوروی خوانده بودند، پس بدهد. داستان حول محور سیبیلو می‌گردد، روزنامه‌نگاری بداقبال که در روزنامه راست‌گرای «سوار آ پاری» کار می‌کند و وظیفه‌اش نوشتن پروپاگاندای ضدکمونیستی است. وقتی دیگر ایده تازه‌ای برایش نمی‌ماند، رئیسش ژول پالوتن تهدید می‌کند اخراجش می‌کند. درست در همین نقطه‌ی بحران، ژرژ دو والرا، یک کلاهبردار، سر راه سیبیلو قرار می‌گیرد و پیشنهاد می‌دهد داستانی به او بدهد که نجاتش دهد، به شرط آنکه سیبیلو او را به پلیس تحویل ندهد. نمایشنامه در قالب یک فارس هشت‌پرده‌ای نوشته شده، ژانری که به سارتر اجازه داده از ابزارهای کمدی موقعیت و اغراق برای هجو مکانیسم ساخت پروپاگاندا در مطبوعات استفاده کند. در لابه‌لای این فارس سیاسی، سارتر گریزهایی هم به رقبای فکری‌اش می‌زند کامو و کوستلر در قالب شخصیت‌هایی کاریکاتوروار حاضرند. او حتی فلسفه خودش را هم دست می‌اندازد، از جمله با استفاده از یک چمدان خالی به‌عنوان نمادی طنزآمیز از مفهوم «پوچی» در اگزیستانسیالیسم. بازتاب نمایش هنگام اجرای نخستش در تئاتر آنتوان پاریس، ژوئن ۱۹۵۵، تقریبا یکسره خصمانه بود؛ تنها نشریات نزدیک به حزب کمونیست از آن استقبال کردند، در حالی که بیشتر منتقدان غیرکمونیست آن را ترکیبی از «کمدی بد و سیاست بد» خواندند. با این حال، نمایش در دهه‌های بعد بارها به روی صحنه بازگشت از جمله اجرایی در تئاتر ملی استراسبورگ در ۱۹۶۹ و حتی همین اواخر، در سال 1404، در مجموعه تئاتر ایرانشهر تهران به کارگردانی مصطفی کوشکی. در مجموع، آنچه «نکراسوف» را هنوز زنده نگاه داشته است، دقیقا همان چیزی است که در زمان خودش نمایش را به دردسر انداخت: تلاش برای نشان‌دادن اینکه چگونه یک روایت جعلی، وقتی با منافع ایدئولوژیک یک رسانه همسو باشد، می‌تواند بدون هیچ شاهد یا مدرکی به «حقیقت» بدل شود، موضوعی که فارغ از موضع سیاسی خاص سارتر در دهه ۱۹۵۰، هنوز هم در بحث‌های امروزی درباره رسانه و پروپاگاندا طنین دارد.