کتاب پیام آور تاریخ

در زبان فرانسه، واژهٔ histoire هم «تاریخ» معنا می‌دهد و هم «داستان». الکسی میشالیک در «پیام‌آور تاریخ» (Le Porteur d’histoire) تقریبا تمام نمایشنامه را در فاصلهٔ میان همین دو معنا می‌سازد: تاریخ از کجا به داستان تبدیل می‌شود و داستان، اگر بارها نقل شود و در حافظهٔ آدم‌ها جای بگیرد، تا چه اندازه می‌تواند بخشی از تاریخ شود؟ نتیجه نمایشی است که به جای حرکت در یک زمان و مکان ثابت، مدام میان دوره‌ها، کشورها، شخصیت‌ها و روایت‌های مختلف می‌جهد و از خود عمل داستان‌گویی به‌عنوان موتور تئاتر استفاده می‌کند. موقعیت آغازین ساده است. مارتن پس از مرگ پدرش به دست‌نوشته‌ای برمی‌خورد که زندگی او را از مسیر عادی خارج می‌کند. پانزده سال بعد، در الجزایر، مادر و دختری به شکلی اسرارآمیز ناپدید می‌شوند. ارتباط این خطوط روایی به‌تدریج آشکار می‌شود، اما جذابیت نمایشنامه بیش از آنکه به حل یک معما وابسته باشد، از شیوه‌ای می‌آید که میشالیک روایت‌ها را داخل یکدیگر قرار می‌دهد. تاریخ فرانسه، خاطرات خانوادگی، افسانه، ادبیات، سفر و تخیل پیوسته مرزهای یکدیگر را قطع می‌کنند؛ شخصیت‌ها داستان می‌شنوند، آن را بازگو می‌کنند و خود به حلقه‌ای از زنجیره‌ای روایی تبدیل می‌شوند که منشأ دقیقش دیگر به‌آسانی قابل تشخیص نیست. ساختار نمایشی «پیام‌آور تاریخ» از همین منطق پیروی می‌کند. در اجرای اصلی، پنج بازیگر شمار زیادی شخصیت را در زمان‌ها و مکان‌های مختلف بازی می‌کنند و جابه‌جایی‌ها با امکانات نسبتا محدود صحنه انجام می‌شود. میشالیک به جای بازسازی واقع‌گرایانهٔ هر دوره، بر قرارداد تئاتری، تخیل تماشاگر و سرعت تغییر نقش‌ها تکیه می‌کند. این شیوه سبب می‌شود تغییر قرن یا قاره گاه فقط با حرکتی، لباسی یا تغییر موقعیت یک بازیگر رخ دهد. تئاتر در اینجا نمی‌کوشد واقعیت را کامل بازسازی کند؛ نشان می‌دهد چگونه می‌توان تنها با روایت، بدن بازیگر و مشارکت تخیل مخاطب جهانی کامل ساخت. ردّ الکساندر دوما در این شیوهٔ داستان‌گویی آشکار است. میشالیک از انرژی رمان پاورقی، ماجراجویی، تعلیق، رازهای خانوادگی و پیوند حوادث دور از یکدیگر استفاده می‌کند و خود ناشر فرانسوی نیز اثر را ادای دینی به دوما توصیف کرده است. اما بازی با تاریخ فقط برای ایجاد هیجان نیست. نمایشنامه مسئله‌ای جدی‌تر را پیش می‌کشد: بخش بزرگی از آنچه دربارهٔ گذشته می‌دانیم از خلال روایت‌هایی به ما رسیده که انسان‌ها انتخاب کرده‌اند، نوشته‌اند، فراموش کرده‌اند یا دوباره ساخته‌اند. از این منظر، حافظهٔ فردی و تاریخ جمعی از یکدیگر چندان دور نیستند. قدرت نمایشنامه در سرعت، تخیل اجرایی و توانایی آن در پیوند دادن تعداد زیادی روایت است. میشالیک اجازه نمی‌دهد انبوه ارجاعات تاریخی حرکت نمایش را متوقف کند و همین ویژگی «پیام‌آور تاریخ» را به اثری بسیار اجرایی تبدیل کرده است. نسخهٔ کامل آن نخست در سال ۲۰۱۱ در جشنوارهٔ آف آوینیون روی صحنه رفت و موفقیتش زمینهٔ شهرت گسترده‌تر میشالیک را فراهم کرد؛ او در سال ۲۰۱۴ برای این اثر و «حلقهٔ شعبده‌بازان» جوایز مولیر نویسندگی و کارگردانی تئاتر خصوصی را دریافت کرد. همین شتاب گاهی نقطهٔ آسیب‌پذیر اثر نیز هست. بعضی شخصیت‌ها بیش از آنکه فرصت پیدا کنند عمق روان‌شناختی مستقلی بیابند، به حاملان روایت تبدیل می‌شوند و تصادف‌ها و اتصال‌های پی‌درپی عمدا به منطق رمان‌های ماجراجویانه نزدیک می‌شوند. خواننده‌ای که واقع‌گرایی دقیق یا شخصیت‌پردازی آرام می‌خواهد ممکن است این سازوکار را بیش از حد طراحی‌شده ببیند. اما میشالیک اساسا در پی چنین تئاتری نیست؛ موضوع او نیرویی است که قصه با آن انسان را از زمان و مکان خودش بیرون می‌برد. ترجمهٔ فارسی «پیام‌آور تاریخ» با ترجمهٔ شهلا حائری از سوی نشر قطره منتشر شده است. شاید پرسشی که پس از بسته‌شدن کتاب باقی می‌ماند همان پرسشی باشد که عنوان فرانسوی در خود پنهان کرده است: ما حامل تاریخیم، یا فقط حامل داستان‌هایی که روزی پذیرفته‌ایم تاریخ بوده‌اند؟