کتاب طرح کلی اندیشه‎ ی اسلامی در قرآن

«طرح کلی اندیشه‌ی اسلامی در قرآن» اثری در منظومه نواندیشی دینی و بازخوانی ایدئولوژیک متون مقدس به خامه شهید آیت‌الله سید علی خامنه‌ای است که ریشه در سلسله درس‌گفتارهای پرشور ایشان در مسجد امام حسن مجتبی (ع) مشهد در ماه مبارک رمضان سال ۱۳۵۳ خورشیدی دارد. این جلسات آموزشی و تحلیلی که در قالب برگه‌های پلی‌کپی روزانه میان طیف‌های گوناگون جوانان و دانشگاهیان توزیع می‌شد، در زمانه‌ای شکل گرفت که غلبه رویکردهای سنتی تجریدگرا از یک سو و جذابیت شعارهای مکاتب مادی و مارکسیستی از سوی دیگر، نسل پویا را در معرض سردرگمی فکری قرار داده بود.
نویسنده با درک این موقعیت حساس تاریخی، سه کاستی بنیادین در مطالعات اسلامی رایج را بررسی می‌کند: نخست، غلبه انتزاعیات ذهنی و جدایی گزاره‌های دینی از تعهدات عینی و قواره‌بندی زیست جمعی؛ دوم، نگرش جزءنگرانه و پراکنده به باورهای ایمانی به جای ادراک آن‌ها به منزله ارکان هماهنگ یک دستگاه فکری متماسک؛ و سوم، مهجوریت متن قرآن کریم و تکیه افراطی بر ظنون کلامی یا تقلیل کتاب وحی به تلاوتی صرفا ثواب‌جویانه و تشریفاتی. در پاسخ به این انحرافات، کتاب حاضر چارچوبی پی می‌ریزد که در آن دین نه به عنوان گریزگاهی برای عزلت و رهبانیت، بلکه به مثابه مسلکی اجتماعی و زاینده مسئولیت بازتعریف می‌شود؛ مسلکی که تقوا در آن نه کناره‌گیری ترسوها از میدان آلودگی، بلکه نوعی زره معنوی و تجهیز روحی برای ورود به قلب تباهی‌ها جهت دستگیری و نجات غریق است. خطابه و قلم مولف با پرهیز از الفاظ مبهم و با تکیه مستقیم بر آیات قرآنی، تعاریف عامیانه از مفاهیم دینی را دگرگون می‌سازد؛ برای نمونه، رحمت الهی را نه سرپوشی برای فرار از تکلیف و رقیب عمل‌گرایی، بلکه پاداش طبیعی پایبندی به قانون و جهاد در مسیر عدالت معرفی می‌کند و نشان می‌دهد که داعیه بندگی بدون تسلیم در برابر فرامین اجتماعی پیامبر، ادعایی بیش نیست.
کتاب از خلال چهار محور محوری شامل ایمان، توحید، نبوت و ولایت، تصویری جامع از جهان معارف قرآن ترسیم می‌نماید و ایمان آگاهانه را مقدمه‌ای برای تحول در مناسبات قدرت و نفی استبداد می‌داند؛ رویکردی آگاهی‌بخش و برانداز که حساسیت شدید دستگاه امنیتی رژیم پهلوی را برانگیخت و سرانجام به بازداشت خطیب و توقیف این محفل انجامید. در نهایت کتاب «طرح کلی اندیشه‌ی اسلامی در قرآن» متنی انقلابی است که پلی استوار میان اندیشه ناب قرآنی و ضرورت‌های انضمامی حیات اجتماعی انسان برقرار ساخته و الگویی زنده از پیوند دیانت، آگاهی و رهایی در اختیار پژوهشگران اندیشه معاصر اسلامی می‌نهد.