کتاب ساختاربندی

سال‌های پایانی قرن بیستم، برای جامعه‌شناسی بریتانیایی، دوران بازگشتن پی‌درپی به یک پرسش قدیمی بود: آیا انسان‌ها جامعه را می‌سازند یا جامعه انسان‌ها را می‌سازد؟ جان پارکر در کتاب «ساختاربندی» تلاش کرده تا خواننده تازه‌وارد به این بحث را از سردرگمی مفهومی نجات دهد، بدون آن‌که پیچیدگی اصلی مسئله را قربانی سادگی کند. موضوع کتاب همان چیزی است که در نظریه اجتماعی به «رابطه ساختار و کارگزاری» شناخته می‌شود. آنتونی گیدنز، پیش‌تر پیشنهاد کرده بود که ساختار و کنش انسانی را نباید دو نیروی رقیب یا جدا از هم دید؛ به‌جای آن، ساختارهای اجتماعی هم‌زمان «واسطه» و «پیامد» کنش انسانی‌اند: افراد با تکیه بر قواعد و منابعی که از پیش موجودند دست به عمل می‌زنند، و همین عمل، دوباره همان ساختارها را بازتولید یا دگرگون می‌کند. گیدنز این رابطه را «دوگانگی» ساختار و کارگزاری نامید. در برابر این تصویر، گروهی از نظریه‌پردازان، به‌ویژه مارگارت آرچر و نیکوس مووزلیس، مخالفت می‌کنند و بر «دوگانه‌انگاری» تأکید دارند، یعنی جدا دیدن ساختار و کارگزاری به‌عنوان دو سطح متفاوت که باید نشان داد چگونه یکی بر دیگری، در طول زمان، اثر علّی می‌گذارد. پارکر این دو موضع را در برابر هم قرار می‌دهد، پیر بوردیو را در کنار گیدنز و در سوی دوگانگی می‌نشاند -از جمله به‌واسطه مفهوم «هبیتوس» او، یعنی مجموعه‌ای از عادت‌ها و گرایش‌های درونی‌شده که فرد را هم محصول جامعه می‌کند و هم عامل بازتولید آن- و به این نتیجه می‌رسد که فرمول اولیه گیدنز کهنه شده و راه‌حل دوگانه‌انگارانه آرچر و مووزلیس، وقتی با نمونه‌های تاریخی واقعی سنجیده شود، بیشتر به‌کار می‌آید. کتاب در قالب نه فصل کوتاه نوشته شده، اما در همین حجم اندک، مسیر فکری‌ای دنبال می‌شود که از دورکیم و مارکس آغاز می‌شود، از پارسونز و کارکردگرایی می‌گذرد، و به بحث میان گیدنز، بوردیو، آرچر و مووزلیس می‌رسد. این چینش، خواننده را متوجه می‌کند که بحث ساختاربندی، دنباله‌ای از یک مجادله بسیار قدیمی‌تر در علوم اجتماعی است: مجادله میان نگاه‌هایی که جامعه را واقعیتی مستقل از افراد می‌دانند و نگاه‌هایی که همه‌چیز را به کنش و تفسیر فردی برمی‌گردانند، همان تقابل شناخته‌شده میان کل‌گرایی و فردگرایی روش‌شناختی در فلسفه علوم اجتماعی.