کتاب کچل کفترباز

کتاب «کچل کفترباز» نوشته‌ی صمد بهرنگی از آثار شاخص ادبیات کودک و نوجوان در ایران است که نخستین‌بار در سال ۱۳۴۷ توسط کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان منتشر شد. این داستان کوتاه گرچه برای مخاطب نوجوان نوشته شده، اما ساختار و مضمون آن ارتباط مستقیمی با مسائل اجتماعی و طبقاتی دهه‌های میانی قرن معاصر دارد. بهرنگی در این کتاب با زبانی ساده، روایتی تلخ و تأمل‌برانگیز از زندگی کودکی فقیر ارائه می‌دهد و از خلال سرگذشت او به نقد نابرابری اجتماعی می‌پردازد.
در مرکز داستان پسرکی به نام لطیف قرار دارد؛ کودکی یتیم، فقیر و گوشه‌گیر که به دلیل طاسی سرش در محله با نام «کچل» شناخته می‌شود. فضای داستان در حاشیه‌ی شهری فقیرنشین شکل می‌گیرد؛ جایی که کودکان از کمترین امکانات عاطفی و مادی برخوردارند. لطیف تنها دل‌خوشی‌اش چند کبوتر است که روی پشت‌بام خانه‌ی فرسوده‌شان نگهداری می‌کند. رابطه‌ی او با کبوترها هم‌زمان نقش دوستی، پناهگاه و رویای آزادی را برایش دارد؛ چیزی که زندگی روزمره از او دریغ کرده است. این پیوند عاطفی، هسته‌ی اصلی پیشبرد روایت را شکل می‌دهد.
گسترش ماجرا زمانی رخ می‌دهد که آقا بزرگ، پسر ثروتمند و متکبر محله، به کبوترهای لطیف چشم می‌دوزد. او با اتکا به قدرت مالی و نفوذ خانوادگی‌اش، کبوترها را به زور از لطیف می‌گیرد. این اتفاق به‌ظاهر ساده، در ذهن و روان کودک نقشی ویران‌کننده دارد. لطیف که پیش‌تر نیز از حمایت بزرگسالان بی‌بهره بوده، با از دست دادن تنها دارایی‌اش، امید خود را کاملا از دست می‌دهد و دچار بیماری و ضعف می‌شود. روایت در نهایت با مرگ او پایان می‌یابد؛ پایانی که بار نمادین انتقاد بهرنگی از ساختارهای نابرابر جامعه را برجسته می‌کند.
در لایه‌ی پنهان‌تر، شخصیت‌ها و عناصر داستان کارکرد استعاری پیدا می‌کنند. لطیف نمادی از کودکان محروم و بی‌صداست؛ کسانی که در ساختار اجتماعی جایگاهی برای دفاع از حقوق خود ندارند. آقا بزرگ نماینده‌ی طبقه‌ی برخوردار است؛ طبقه‌ای که با قدرت اقتصادی، خواسته‌های خود را به دیگران تحمیل می‌کند. کبوترها نیز نشان‌دهنده‌ی آزادی، زیبایی و امیدی هستند که متعلق به کودکان فقیر است، اما به‌سادگی غصب می‌شود. این تمثیل‌ها باعث شده «کچل کفترباز» به یکی از خوانده‌شده‌ترین آثار انتقادی ادبیات کودک تبدیل شود.