کتاب جین ایر(نمایشنامه)

«جین ایر» در اقتباس پالی تیل صرفا نسخه‌ای کوتاه‌شده از رمان شارلوت برونته نیست. تیل مسئلهٔ اصلی خود را از دل فاصله میان ظاهر خویشتن‌دار جین و زندگی درونی سرکش او بیرون می‌کشد و برای انتقال این شکاف از زبان رمان به صحنه، دست به تغییری اساسی می‌زند: آنچه در رمان عمدتا در ذهن، احساس و روایت اول‌شخص جین جریان دارد، در نمایش به بدن، حرکت و حضور فیزیکی تبدیل می‌شود. این اقتباس نخستین بار در سال ۱۹۹۷ به‌وسیلهٔ گروه تئاتر Shared Experience روی صحنه رفت؛ گروهی که شیوهٔ کاری‌اش بر آشکارکردن جهان پنهان شخصیت‌ها از طریق تئاتر فیزیکی و عناصر اکسپرسیونیستی استوار بود. جین همان دختر یتیمی است که از کودکی با انضباط، سرکوب و تحقیر روبه‌رو می‌شود و به‌تدریج می‌آموزد خشم و میل خود را مهار کند. پس از سال‌هایی دشوار، به‌عنوان معلم سرخانه وارد خانهٔ آقای روچستر می‌شود؛ جایی که رابطهٔ او با صاحب خانه، تعادل ظاهری میان عقل، اخلاق، میل و استقلال را به هم می‌زند. تیل این مسیر آشنا را حفظ می‌کند، اما مرکز ثقل روایت را تغییر می‌دهد. برای او پرسش فقط این نیست که بر جین چه می‌گذرد؛ مهم‌تر این است که جین برای دوام‌آوردن در جهانی که از زن اطاعت، خویشتن‌داری و مهار احساس می‌خواهد، چه بخش‌هایی از خود را ناچار است خاموش کند. مهم‌ترین تصمیم نمایشی تیل به شخصیت برتا مربوط است. برتا از همان آغاز در کنار جین حضور پیدا می‌کند و به‌تدریج به تجسم آن بخش از وجود او بدل می‌شود که خشمگین، شهوانی، بی‌قرار و مهارنشدنی است. خود تیل هنگام توضیح این اقتباس نوشته بود که می‌خواهد نسبت میان زن عقلانی و ظاهرا مهارشده با زنی را بررسی کند که در سوی دیگر همان جهان، محبوس و خارج از نظم پذیرفته‌شده قرار گرفته است. به این ترتیب، برتا فقط شخصیتی در پیرنگ نیست؛ بدن دوم جین و صورت نمایشی امیالی است که او اجازه ندارد آشکارشان کند. این تمهید یکی از مشکلات بنیادی اقتباس ادبی برای صحنه را حل می‌کند. بخش بزرگی از قدرت رمان برونته از دسترسی مستقیم خواننده به آگاهی جین می‌آید، اما تئاتر نمی‌تواند به همان شکل وارد ذهن شخصیت شود. تیل این درون‌بودگی را به رابطه‌ای دیدنی میان دو بدن تبدیل می‌کند: سکون و کنترل جین در برابر حرکت، میل و خشونت برتا قرار می‌گیرد. طراحی صحنه و شیوهٔ بازی نیز واقع‌گرایی کامل را کنار می‌گذارند؛ فضا بیش از آنکه بازسازی دقیق مکانی باشد، وضعیت روانی شخصیت‌ها را بیان می‌کند. این همان اصلی است که تیل دربارهٔ کار Shared Experience توضیح داده است: صحنه باید بتواند چیزی را که شخصیت در زندگی اجتماعی پنهان می‌کند، در برابر تماشاگر مرئی سازد. قدرت «جین ایر» دقیقا در همین استقلال نمایشی است. نمایشنامه برای وفاداری به رمان تلاش نمی‌کند همهٔ جزئیات آن را حفظ کند؛ به‌جای آن یک تفسیر مشخص از اثر برونته را تا پیامدهای نمایشی‌اش پیش می‌برد. این انتخاب البته محدودیتی هم دارد. وقتی برتا تا این اندازه به «خود سرکوب‌شدهٔ جین» تبدیل می‌شود، برخی ابعاد مستقل شخصیت او و زمینهٔ استعماری و فرهنگی حضورش کم‌رنگ‌تر می‌شوند. بنابراین تیل ابهام‌های رمان را به یک خوانش روان‌شناختی و جنسیتی بسیار روشن تبدیل می‌کند؛ خوانشی که قدرت صحنه‌ای فراوانی دارد، اما تنها امکان تفسیر رمان نیست. آنچه در پایان از این «جین ایر» باقی می‌ماند، بیش از داستان عشق یا رهایی، مسئلهٔ تقسیم‌شدن انسان میان آن چیزی است که می‌تواند در برابر دیگران باشد و آن چیزی که برای زنده‌ماندن ناچار شده در جایی از خود حبس کند. تیل این شکاف را از استعاره بیرون می‌آورد و روی صحنه بدن می‌بخشد؛ جایی که امر سرکوب‌شده دیگر فقط در ذهن جین حضور ندارد، بلکه می‌تواند درست کنار او بایستد.