کتاب شعب الایمان

کتاب «شعب الایمان» متن کهن در اخلاق میراثی است که از صافی ذهن سه اندیشمند در بستر تاریخ عبور کرده تا به دست ما برسد. اصل این اثر سترگ متعلق به ابوبکر احمد بن حسین بیهقی، محدث و فقیه نامدار قرن پنجم است که به زبان عربی نگاشته شده و بعدها توسط سراج‌الدین قزوینی خلاصه گردید. اما نسخه‌ای که اکنون با تصحیح دقیق روبروی ماست، حاصل تلاش محمد بن عبدالله ایجی در قرن هشتم هجری است که با رویکردی متفاوت، این اثر را به فارسی برگردانده است. در واقع، ما با متنی روبرو هستیم که نشان‌دهنده تطور اندیشه دینی و زبان فارسی در گذر قرن‌هاست.
ایجی ساختار کتاب را بر پایه حدیث مشهور نبوی بنا کرده که ایمان را دارای هفتاد و اندی شعبه می‌داند. نویسنده در اینجا با «مسئله» ایمان نه به عنوان یک باور انتزاعی، بلکه به معنای نظامی رفتاری و اخلاقی برخورد می‌کند. کتاب شامل ۷۷ شعبه است که از اعتقادات قلبی آغاز شده و تا ریزترین رفتارهای اجتماعی امتداد می‌یابد. ایجی در خطبه آغازین، با مهارتی خاص به تفسیر حدیث جبرئیل می‌پردازد و تلاش می‌کند تا نقشه‌ی راهی برای زیست مومنانه ترسیم کند. برخلاف متون فقهی، این اثر ایمان را در کالبد زندگی روزمره می‌دمد و شاخص‌هایی را معرفی می‌کند که یک مسلمان برای تعامل با خود و جامعه به آن‌ها نیاز دارد. نکته قابل تامل در این اثر، مترجم است. ایجی اگرچه در مقدمه ادعا می‌کند که ترجمه خود را بر اساس «مختصر شعب الایمان» قزوینی انجام داده، اما بررسی‌های متنی نشان می‌دهد که او نگاهی تازه به اصل کتاب بیهقی نیز داشته است. او یک مترجم منفعل نبوده؛ بلکه هرجا «مسئله» جامعه زمان خود را نیازمند توضیح بیشتر دیده، بی‌محابا دست به قلم برده و مطالبی را افزوده است. نمونه بارز این رویکرد را می‌توان در شعبه اعتکاف دید؛ جایی که متن اصلی بیهقی بسیار موجز است، اما ایجی با درک نیاز مخاطب فارسی‌زبان، مباحث مبسوطی را طرح کرده که حتی در منبع اصلی هم یافت نمی‌شود.
از سوی دیگر، ایجی با حذف اشعار عربی که در نسخه بیهقی و قزوینی وجود داشت، تمرکز خود را بر خالص‌سازی محتوا برای مخاطب فارسی‌زبان گذاشته است. او می‌دانسته که خواننده هدفش، به دنبال استدلال‌های روایی و اخلاقی است، نه ظرایف ادبی عرب. نسخه موجود که بر اساس دست‌نویس کتابخانه آستان قدس رضوی تصحیح شده، دارای ویژگی‌های منحصر‌به‌فردی است. کاتب یا مترجم، بسیاری از کلمات فارسی را اعراب‌گذاری کرده که این امر برای پژوهشگران زبان‌شناسی تاریخی گنجینه‌ای ارزشمند محسوب می‌شود تا نحوه تلفظ واژگان در قرن هشتم را دریابند.
در نهایت، ترجمه فارسی «شعب الایمان» اثری است که مرزهای میان ترجمه و تالیف را کمرنگ می‌کند. نوییسنده در خاتمه کتاب، با طرح بحث معجزه و فضیلت ذکر، دایره مباحث ایمانی را تکمیل می‌کند.