کتاب نقد مبانی سکولاریسم

کتاب «نقد مبانی سکولاریسم» به قلم همایون همتی است که با رویکردی انتقادی به کالبدشکافی ریشه‌ها، اصول موضوعه و پیامدهای فردی و اجتماعی تفکر عرفی‌گرایی در جهان معاصر و بازتاب‌های آن در جامعه فکری ایران می‌پردازد. همتی در این اثر، سکولاریسم را نه صرفا تفکیکی حقوقی یا ساختاری میان نهاد دین و حاکمیت، بلکه یک نظام جامع معرفتی، انسان‌شناختی و هستی‌شناختی تعریف می‌کند که با حاکم ساختن عقلانیت خودبنیاد و این‌جهان‌باوری محض، در پی راندن مرجعیت قدسی و تعالیم وحیانی به قلمرو محدود زیست فردی، نادین‌محوری و خصوصی‌سازی ایمان است. نویسنده با رصد جریان‌های روشنفکری و آسیب‌شناسی فقر منابع و کم‌کاری نهادهای علمی در این عرصه، بر این نکته انگشت می‌گذارد که ترویج سکولاریسم در جوامع اسلامی اغلب با خلط آگاهانه یا ناآگاهانه مفاهیم، تقلید شتاب‌زده از خاستگاه‌های تاریخی تعارض کلیسا و علم در جهان مسیحیت، پنهان‌سازی وجوه تعارض بنیادین آن با مبانی شریعت و در قالب «سکولاریسم نقابدار» رخ می‌نماید.
کتاب با موشکافی تلقی سکولار از انسان، نشان می‌دهد که چگونه انحصارگرایی دنیوی با گسستن پیوند میان ابعاد مادی و معنوی، به نگرشی چندپاره و مثله‌شده نسبت به هویت آدمی و فروکاستن کمال انسانی به نیازهای بیولوژیک و معیشتی منتهی می‌گردد. ساختار مباحث کتاب بر بازخوانی و نقد سه اصل بنیادین تجدد یعنی عقل‌باوری تجربی، ایدئولوژی پیشرفت خطی و اخلاق سودانگارانه زمینی استوار گشته است؛ پایه‌هایی که در امتداد سنت پوزیتیویسم و انسان‌محوری مطلق (اومانیسم)، علم حسی را یگانه سنجه اعتبار حقیقت انگاشته و با غفلت از مبادی متافیزیکی اخلاق، به ورطه علم‌بسندگی، علم‌پرستی و ساینتیسم لغزیده‌اند. مولف با تکیه بر براهین عقلی و استدلال‌های فلسفه اسلامی پیرامون تجرد ادراکات، محدودیت‌های ذاتی روش‌شناسی تجربی در کشف حقیقت و پاسخ‌گویی به غایات وجودی بشر را تبیین کرده و توهم خودکفایی معرفتی انسان در غیاب هدایت الهی را به چالش می‌کشد. وی همچنین با بازخوانی تاریخی تکوین این مکتب از آرای جرج جیکوب هالی‌اوک، بنیان‌گذار این اصطلاح، نشان می‌دهد که چگونه تلقی دین به مثابه امری خرافی و غیرعقلانی در گذر دهه‌ها قوام یافته و در دوره معاصر در ادبیات الحاد نوین بازتولید شده است. نقطه عطف و بخش مناقشه‌برانگیز اثر، ورود نویسنده به نقد تلقی‌های انحرافی از حکومت دینی و ارزیابی تفصیلی دیدگاه‌های درون‌دینی است؛ جایی که همتی در قالب فصلی مجزا، شش دلیل و ادعای محوری مهندس مهدی بازرگان پیرامون انحصار مأموریت انبیا در امور اخروی و نفی جامعیت دین در ساحت سیاست، قانون‌گذاری و کشورداری را در ترازوی نقد منطقی، عقلی و تفسیری می‌نهد و این خوانش تقلیل‌گرایانه را حاصل رسوب اندیشه‌های مدرن غربی بر فهم متون دینی برمی‌شمارد.
کتاب در برابر این انگاره‌ها، هماهنگی اصیل میان دین و عقلانیت، اعتبار معرفت‌بخش تعالیم وحیانی و اهتمام ائمه معصومین به خردورزی را به تصویر می‌کشد. در نهایت کتاب «نقد مبانی سکولاریسم» بستری انتقادی و تفکربرانگیز پیش روی دین‌پژوهان، پژوهشگران کلام جدید و علاقه‌مندان به فلسفه سیاسی می‌گشاید تا در میانه کشاکش سنت و مدرنیته، مبانی معرفتی و تبار تاریخی عرفی‌گرایی را در پرتوی سنجش عقلانی و آموزه‌های اصیل اسلامی به بوته داوری بنشینند و مرزهای میان عقلانیت دینی و دین‌گریزی سازمان‌یافته را بازشناسند.