کتاب جامعه و گفتمان

«جامعه و گفتمان: بافت‌های اجتماعی چگونه بر متن و گفتار اثر می‌گذارند» اثر تئون آ. ون‌دایک حول یک اشکال نظری مشخص شکل گرفته است: وقتی می‌گوییم طبقهٔ اجتماعی، قدرت، جنسیت، فرهنگ یا موقعیت سیاسی بر زبان اثر می‌گذارند، این «اثرگذاری» دقیقا چگونه رخ می‌دهد؟ ون‌دایک با توضیح‌های ساده‌ای که میان ساختار اجتماعی و ویژگی‌های گفتار رابطه‌ای مستقیم برقرار می‌کنند، موافق نیست. جامعه به‌خودی‌خود جمله نمی‌سازد و موقعیت اجتماعی مستقیما واژه انتخاب نمی‌کند. میان ساختارهای اجتماعی و ساختارهای گفتمانی سطحی واسط وجود دارد: برداشت مشارکت‌کنندگان از موقعیتی که در آن سخن می‌گویند. او این بازنمایی‌های ذهنی و پویا را «مدل‌های بافت» می‌نامد. کتاب در ۲۰۰۹ از سوی انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شد و بخش دوم طرح گستردهٔ ون‌دایک برای تدوین نظریه‌ای چندرشته‌ای دربارهٔ بافت است. بخش نخست، «گفتمان و بافت: رویکردی جامعه‌شناختی شناختی»، یک سال پیش‌تر منتشر شده بود و بیشتر به ابعاد زبانی، کاربردشناختی و شناختی مسئله می‌پرداخت. «جامعه و گفتمان» دامنه را به روان‌شناسی اجتماعی، جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی و سیاست گسترش می‌دهد. بنابراین این دو کتاب بهتر است دو بخش یک استدلال واحد دیده شوند: اولی سازوکار شناختی و زبانی بافت را می‌سازد و دومی می‌پرسد این سازوکار چگونه به ساختارهای اجتماعی بزرگ‌تر متصل می‌شود. «بافت» در نظریهٔ ون‌دایک خود موقعیت عینی ارتباط نیست. دو نفر ممکن است در موقعیتی ظاهرا یکسان قرار داشته باشند و آن را متفاوت بفهمند، بنابراین گفتار متفاوتی تولید کنند. مدل بافت، بازنمایی ذهنی مشارکت‌کنندگان از جنبه‌هایی است که در آن لحظه برای ارتباط مرتبط می‌دانند: چه کسانی حضور دارند، چه نقش‌هایی دارند، چه می‌دانند، چه هدفی دنبال می‌کنند، رابطهٔ قدرت میان آنان چیست و چه نوع سخنی در آن موقعیت مناسب تلقی می‌شود. این مدل‌ها ثابت نیستند؛ در جریان تعامل تغییر می‌کنند و بر تولید و فهم گفتمان نظارت دارند. اهمیت این واسطهٔ شناختی زمانی روشن می‌شود که ون‌دایک سراغ مفاهیمی چون هویت اجتماعی، گروه، نهاد، دانش مشترک، ایدئولوژی و فرهنگ می‌رود. فرد هنگام سخن‌گفتن فقط یک ذهن منفرد نیست؛ عضو گروه‌ها و اجتماع‌هایی است و بخشی از دانش، ارزش‌ها و باورهای مشترک آن‌ها را با خود حمل می‌کند. بااین‌حال، این منابع اجتماعی تنها هنگامی بر گفتمان مشخص اثر می‌گذارند که مشارکت‌کننده آن‌ها را در مدل خود از موقعیت جاری مرتبط بداند. به همین دلیل یک سیاستمدار در مجلس، در جلسهٔ حزبی و در گفت‌وگویی خانوادگی یک هویت اجتماعی واحد را با شدت و شکل یکسان فعال نمی‌کند. ساختار کتاب نیز از همین حرکت نظری پیروی می‌کند. ون‌دایک پس از روشن‌کردن پیوند بافت و شناخت اجتماعی، نسبت موقعیت و جامعه را بررسی می‌کند، سپس به فرهنگ می‌رسد و سرانجام نظریه را در تحلیل سیاسی به کار می‌گیرد. نمونهٔ اصلی او مناظرهٔ مجلس عوام بریتانیا دربارهٔ جنگ عراق و به‌ویژه سخنرانی تونی بلر در ۱۸ مارس ۲۰۰۳ است. در این تحلیل، جایگاه بلر به‌عنوان نخست‌وزیر، رهبر حزب کارگر، عضو دولت و سیاستمداری که با نمایندگان مجلس سخن می‌گوید، فقط داده‌های بیرونی دربارهٔ متن نیستند؛ بخشی از مدلی‌اند که انتخاب‌های گفتمانی، پیش‌فرض‌ها، دانش مفروض و دلالت‌های سیاسی سخن او را توضیح می‌دهد. امتیاز اصلی نظریهٔ ون‌دایک این است که رابطهٔ جامعه و زبان را از جبرگرایی ساده نجات می‌دهد. تعلق طبقاتی، جنسیت یا قدرت نهادی به‌تنهایی پیش‌بینی نمی‌کند فرد چه خواهد گفت؛ باید فهمید او موقعیت را چگونه تعریف کرده است. همین نکته رویکرد جامعه‌شناختی شناختی ون‌دایک را برای تحلیل گفتمان انتقادی مهم می‌کند. در عین حال، نظریه با دشواری روش‌شناختی جدی روبه‌روست: «مدل بافت» سازه‌ای ذهنی است و پژوهشگر به آن دسترسی مستقیم ندارد. خطر آن وجود دارد که تحلیلگر برخی ویژگی‌های گفتمان را به مدلی نسبت دهد که خود از همان گفتمان استنباط کرده و در نتیجه استدلالی دوری شکل بگیرد. نظریه زمانی قانع‌کننده‌تر است که این بازسازی شناختی با شواهد مستقل اجتماعی و تعاملی همراه شود. «جامعه و گفتمان» در اصل دربارهٔ فاصله‌ای کوچک اما تعیین‌کننده است: فاصلهٔ میان موقعیتی که در آن قرار داریم و موقعیتی که تصور می‌کنیم در آن قرار داریم. زبان در همین فاصله شکل می‌گیرد. جامعه حدود امکانات را تعیین می‌کند، اما آنچه سرانجام به صورت جمله، سکوت، اشاره یا استدلال درمی‌آید، از جهانی گذشته است که گوینده در ذهن خود از موقعیت ساخته است.