کتاب سیما ی زن در آثار بهرام بیضایی

«سیمای زن در آثار بهرام بیضایی» نوشتهٔ شهلا لاهیجی را باید در برابر تصویری خواند که سینمای ایران سال‌ها از زن ساخته بود. مسئلهٔ لاهیجی فقط این نیست که بیضایی شخصیت‌های زن پررنگ‌تری دارد؛ پرسش او بنیادی‌تر است: وقتی سینما به زن نگاه می‌کند، آیا انسانی صاحب اراده و تاریخ می‌بیند یا نقشی از پیش تعیین‌شده برای تأیید جهان مردانه؟ کتاب در میانهٔ دههٔ ۱۳۶۰ نوشته شد و نخستین‌بار در ۱۳۶۷ منتشر شد؛ زمانی که پژوهش مستقل دربارهٔ بازنمایی زنان در سینمای ایران هنوز حوزه‌ای تثبیت‌شده نبود. خود لاهیجی بعدها توضیح داد که نوشته در اصل بنا بود بخشی از کتابی دربارهٔ بیضایی باشد، اما حجم و استقلال آن سبب شد با پیشنهاد خود بیضایی به صورت کتابی جداگانه منتشر شود. زمینهٔ نقد لاهیجی اهمیت زیادی دارد. او تصویر زن در سینمای تجاری پیش از انقلاب را اساسا تصویری تحقیرآمیز می‌بیند: زنی که یا موضوع میل است یا حضور اجتماعی‌اش با سقوط اخلاقی پیوند می‌خورد. در بخشی از سینمای روشنفکری نیز، به نظر او، زن از این کلیشه‌ها کاملا رها نمی‌شود؛ شاید صورت تصویر تغییر کرده باشد، اما مرکز روایت همچنان مرد باقی می‌ماند. بیضایی برای لاهیجی از همین‌جا متفاوت است. زن در آثار او «مسئله» یا زینت داستان نیست؛ حضورش می‌تواند تعادل کل جهان روایت را جابه‌جا کند. این تفاوت در شخصیت‌هایی دیده می‌شود که بیضایی می‌سازد. زن در جهان او لزوما قدرتمند به معنای متعارف کلمه نیست و همیشه نیز پیروز نمی‌شود، اما اغلب صاحب تصمیم، حافظه و مقاومت است. لاهیجی به‌ویژه بر این نکته تأکید می‌کند که زنان بیضایی برای قدرتمند شدن مجبور نیستند بدل به نسخه‌ای مردانه از قهرمان شوند. تارا در «چریکه تارا» می‌تواند شمشیر به دست بگیرد، اما خشونت هدف نهایی او نیست؛ خود لاهیجی بعدها صحنهٔ شمشیرزدن تارا بر آب را نشانه‌ای از بیهودگی خشونت می‌خواند. این زن قدرت دارد، اما قدرتش از بازتولید منطق مرد جنگجو به دست نمی‌آید. یکی از جذاب‌ترین خطوط تحلیل کتاب، نسبت زن با اسطوره است. لاهیجی معتقد است بیضایی در پس زنان معاصر خود تصویری کهن‌تر را احضار می‌کند: «بزرگ‌مادر» یا زن حافظ زندگی و حافظه. اما این بازگشت به اسطوره به معنای بیرون بردن زن از زندگی واقعی نیست. برعکس، زنان بیضایی در عین برخورداری از شکوهی اسطوره‌ای، زمینی‌اند؛ کار می‌کنند، رنج می‌برند، انتخاب می‌کنند و در برابر جهانی که می‌خواهد هویتشان را تعیین کند مقاومت نشان می‌دهند. تعبیر خود لاهیجی این است که چهرهٔ زن نزد بیضایی هم ملموس و انسانی است و هم حالتی افسانه‌ای دارد. روش کتاب نیز آگاهانه از نقد تخصصی سینمایی فاصله می‌گیرد. لاهیجی تصریح می‌کند که قصد ندارد فیلم‌ها و فیلم‌نامه‌های بیضایی را از حیث همهٔ عناصر هنری بررسی کند؛ موضوع او «ارزش‌گذاری به زن» در جریان روایت است و خود را در مقام تماشاگری قرار می‌دهد که به تأثیر فرهنگی تصویر زن حساس است. این انتخاب سبب می‌شود کتاب مستقیم و خواندنی بماند، اما هم‌زمان باید دانست که با تحلیل جامع فرم سینمایی، میزانسن یا زبان تصویری بیضایی روبه‌رو نیستیم. محدودهٔ تاریخی کتاب نیز مهم است. متن اصلی آثار بیضایی را تا «شاید وقتی دیگر» دربرمی‌گیرد؛ بنابراین شخصیت‌های زن مهمی که در دهه‌های بعد، از «مسافران» تا «سگ‌کشی» و آثار نمایشی متأخر پدید آمدند، در معماری اولیهٔ پژوهش حضور ندارند. خود لاهیجی سه دهه بعد به این فاصله اشاره کرده بود. این امر بیش از آنکه ضعف کتاب باشد، آن را به سندی از یک لحظهٔ مشخص در تاریخ نقد زنان و سینمای ایران تبدیل می‌کند. اهمیت «سیمای زن در آثار بهرام بیضایی» همین‌جاست. لاهیجی پیش از آنکه «بازنمایی زن» به اصطلاحی رایج در نقد فرهنگی ایران بدل شود، متوجه شده بود پرسش اصلی تنها این نیست که چند زن روی پرده حضور دارند. باید دید روایت به آنان چه مقدار حق دیدن، انتخاب کردن و معنا دادن به جهان می‌دهد. زن بیضایی ممکن است شکست بخورد، تنها بماند یا در برابر تاریخ و جامعه‌ای بسیار بزرگ‌تر از خودش قرار گیرد؛ اما به‌ندرت صرفا کسی است که داستان مرد دیگری برای او اتفاق می‌افتد.