کتاب روح سرخوش

«روح سرخوش» از موقعیتی آغاز می‌شود که قرار است فقط سرگرمی یک شب باشد: چارلز کاندوماین، رمان‌نویسی انگلیسی، برای تحقیق درباره‌ی کتاب تازه‌اش یک جلسه‌ی احضار روح ترتیب می‌دهد و مادام آرکاتی، واسطه‌ای عجیب، پرتحرک و ظاهرا نه‌چندان قابل‌اعتماد، به خانه‌ی او می‌آید. چارلز و همسر دومش، روث، ماجرا را چندان جدی نمی‌گیرند؛ تا زمانی که احضار نتیجه‌ای کاملا غیرمنتظره پیدا می‌کند و الویرا، همسر اول و درگذشته‌ی چارلز، دوباره وارد زندگی او می‌شود. نوئل کاورد از همین موقعیت فراطبیعی، نه نمایشنامه‌ای ترسناک، بلکه یکی از مشهورترین کمدی‌های خود را می‌سازد. «روح سرخوش» در ۱۹۴۱، در میانه‌ی جنگ جهانی دوم و بمباران بریتانیا، نوشته و اجرا شد. کاورد خود بعدها از سرعت فوق‌العاده‌ی نوشتن نمایشنامه در چند روز سخن گفته بود. استقبال از اجرای وست‌اند نیز چشمگیر بود و نمایش نزدیک به دو هزار اجرا روی صحنه ماند. این زمینه‌ی تاریخی به اثر معنایی جالب می‌دهد: درست در دوره‌ای که مرگ بخشی از تجربه‌ی روزمره‌ی جامعه شده بود، کاورد نمایشی نوشت که در آن مردگان نه با شکوه تراژیک، بلکه با حسادت، شوخی، خودخواهی و خاطرات حل‌نشده به خانه بازمی‌گردند. تنش اصلی نمایش میان دو جهان نیست؛ میان دو ازدواج است. حضور الویرا گذشته‌ای را که چارلز تصور می‌کرد تمام شده دوباره وارد ازدواج کنونی او می‌کند. خیلی زود مشخص می‌شود که حافظه‌ی چارلز از همسر اولش با واقعیت رابطه‌ی آن‌ها یکی نیست. الویرا نیز روحی حکیم و فرازمینی نیست؛ همان شخصیت زنده، بازیگوش، خودمحور و اغواگری است که پیش از مرگ بوده است. کاورد از این وضعیت برای ساختن نوعی مثلث عاطفی ناممکن استفاده می‌کند و نشان می‌دهد ازدواج چگونه حتی پس از پایان رسمی خود می‌تواند در ذهن و عادت‌های آدم‌ها ادامه پیدا کند. بخش مهمی از قدرت نمایش از گفت‌وگوها می‌آید. کاورد در ساختن جمله‌های کوتاه، کنایه‌های مودبانه و خشونتی که زیر سطح نزاکت طبقه‌ی متوسط و مرفه انگلیسی پنهان است مهارت ویژه‌ای دارد. شخصیت‌ها کمتر فریاد می‌زنند؛ اغلب یکدیگر را با همان زبانی زخمی می‌کنند که برای صرف شام و پذیرایی از مهمان به کار می‌رود. مادام آرکاتی نیز در این میان صرفا شخصیت مضحک نمایش نیست. جدیت عجیب او در مواجهه با جهان ارواح، در برابر بدبینی ظاهرا عقلانی دیگران، بارها جای «عاقل» و «نامعقول» را عوض می‌کند. «روح سرخوش» را می‌توان یک فارس خوش‌ساخت درباره‌ی ازدواج خواند، اما طنز آن از پرسشی جدی‌تر نیرو می‌گیرد: آیا گذشته واقعا تمام می‌شود، یا فقط تا زمانی ساکت می‌ماند که چیزی آن را دوباره احضار کند؟ کاورد از پاسخ روان‌شناختی سنگین پرهیز می‌کند و اجازه می‌دهد مسئله در قالب سوءتفاهم، حسادت و آشوب خانگی باقی بماند. همین سبکبالی عامدانه نقطه‌ی قوت اثر است، هرچند شخصیت‌ها گاه بیش از آنکه عمق روان‌شناختی پیدا کنند در خدمت ماشین دقیق کمدی قرار می‌گیرند. «روح سرخوش» در مجموعه‌ی «دیوار چهارم» نشر قطره منتشر شده است. شاید شوخی اصلی کاورد این باشد که احضار مردگان چندان خطرناک نیست؛ خطر واقعی وقتی آغاز می‌شود که گذشته هنوز درباره‌ی زندگی اکنون ما نظر داشته باشد.